శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
పఞ్చసప్తతితమ సర్గము
దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సంజ్ఞాం లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ |
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ || ౧
సోమాత్యమధ్యే భరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ |
రాజ్యం న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ || ౨
అభిషేకం న జానామి యోభూద్రాజ్ఞా సమీక్షితః |
విప్రకృష్టేహ్యహం దేశే శత్రుఘ్నసహితోవసమ్ || ౩
వనవాసం న జానామి రామస్యాహం మహాత్మనః |
వివాసనం వా సౌమిత్రే స్సీతాయాశ్చ యథాభవత్ || ౪
తథైవ క్రోశతస్తస్య భరతస్య మహాత్మనః |
కౌసల్యా శబ్దమాజ్ఞాయ సుమిత్రామిదమబ్రవీత్ || ౫
ఆగతః క్రూరకార్యాయాః కైకేయ్యా భరతస్సుతః |
తమహం ద్రష్టుమిచ్ఛామి భరతం దీర్ఘదర్శినమ్ || ౬
ఏవముక్త్వా సుమిత్రాం సా వివర్ణా మలినా కృశా |
ప్రతస్థే భరతో యత్ర వేపమానా విచేతనా || ౭
స తు రామానుజశ్చాపి శత్రుఘ్నసహితస్తదా |
ప్రతస్థే భరతో యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ || ౮
తత శ్శత్రుఘ్నభరతౌ కౌసల్యాం ప్రేక్ష్య దుఃఖితౌ |
పర్యష్వజేతాం దుఃఖార్తాం పతితాం నష్టచేతసామ్ || ౯
రుదన్తౌ రుదతీం దుఃఖాత్సమేత్యార్యాం మనస్స్వినీమ్ |
భరతం ప్రత్యువాచేదం కౌసల్యా భృశదుఃఖితా || ౧౦
ఇదం తే రాజ్యకామస్య రాజ్యం ప్రాప్తమకణ్టకమ్ |
సంప్రాప్తం బత కైకేయ్యా శశీఘ్రం క్రూరేణ కర్మణా || ౧౧
ప్రస్థాప్య చీరవసనం పుత్రం మే వనవాసినమ్ |
కైకేయీ కం గుణం తత్ర పశ్యతి క్రూరదర్శినీ || ౧౨
క్షిప్రం మామపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమర్హతి |
హిరణ్యనాభో యత్రాస్తే సుతో మే సుమహాయశాః || ౧౩
అథవా స్వయమేవాహం సుమిత్రానుచరా సుఖమ్ |
అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః || ౧౪
కామం వా స్వయమేవాద్య తత్ర మాం నేతుమర్హసి |
యత్రాసౌ పురుషవ్యాఘ్రః పుత్రో మే తప్యతే తపః || ౧౫
ఇదం హి తవ విస్తీర్ణం ధనధాన్యసమాచితమ్ |
హస్త్వశ్వరథసమ్పూర్ణం రాజ్యం నిర్యాతితం తయా || ౧౬
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్త్సితోనఘః |
వివ్యథే భరతస్తీవ్రం వ్రణే తుద్యేవ సూచినా || ౧౭
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః |
విలప్య బహుధాసంజ్ఞో లబ్ధసంజ్ఞస్తతః స్థితః || ౧౮
ఏవం విలపమానాం తాం భరతః ప్రాఞ్జలిస్తదా |
కౌసల్యాం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతామ్ || ౧౯
ఆర్యే! కస్మాదజానన్తం గర్హసే మామకిల్బిషమ్ |
విపులాం చ మమ ప్రీతిం స్థిరాం జానాసి రాఘవే || ౨౦
కృతా శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్మాభూత్తస్య కదాచన |
సత్యసన్ధ స్సతాం శ్రేష్ఠో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౧
ప్రేష్యం పాపీయసాం యాతు సూర్యఞ్చ ప్రతిమేహతు |
హన్తు పాదేన గాం సుప్తాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౨
కారయిత్వా మహత్కర్మ భర్తా భృత్యమనర్థకమ్ |
అధర్మో యోస్య సోస్యాస్తు యస్యార్యోనుమతేగతః || ౨౩
పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుత్రవత్ |
తతస్ను దుహ్యతాం పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౪
బలిషడ్భాగముద్ధృత్య నృపస్యారక్షతః ప్రజాః |
అధర్మో యోస్య సోస్యాస్తు యస్యార్థోనుమతే గతః || ౨౫
సంశ్రుత్య చ తపస్విభ్యస్సత్రే వై యజ్ఞదక్షిణామ్ |
తాం విప్రలపతాం పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౬
హస్త్యశ్వరథసమ్బాధే యుద్ధే శస్త్రసమాకులే |
మా స్మ కార్షీత్సతాం ధర్మం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౭
ఉపదిష్టం సుసూక్ష్మార్థం శాస్త్రం యత్నేన ధీమతా |
స నాశయతు దుష్టాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౮
మా చ తం వ్యూఢబాహ్వంసం చన్ద్రార్కసమతేజసమ్ |
ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనం యస్యార్యోనుమతేగతః || ౨౯
పాయసం కృసరం ఛాగం వృథా సోశ్నాతు నిర్ఘృణః |
గురూంశ్చాప్యవజానాతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౦
గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్పరివదేత్స్వయమ్ |
మిత్రే ద్రుహ్యేత సోత్యన్తం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౧
విశ్వాసాత్కథితం కిఞ్చిత్పరివాదం మిథః క్వచిత్ |
వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యార్యోమతే గతః || ౩౨
అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాచాత్మా నిరపత్రపః |
లోకే భవతు విద్విష్టో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౩
పుత్రైర్దారైశ్చ భృత్యైశ్చ స్వగృహే పరివారితః |
స ఏకో మృష్టమశ్నాతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౪
అప్రాప్్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ |
అనవాప్య క్రియాం ధర్మ్యాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౫
మాత్మనస్సన్తతిం ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః |
ఆయుస్సమగ్రమప్రాప్్య యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౬
రాజస్త్రీబాలవృద్ధానాం వధే యత్పాపముచ్యతే |
భృత్యత్యాగే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ || ౩౭
లాక్షయా మధుమాంసేన లోహేన చ విషేణ చ |
సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౮
సఙ్గ్రమే సముపోఢే స్మ శత్రుపక్షభయఙ్కరే |
పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౯
కపాలపాణిః పృథివీమటతాం చీరసంవృతః |
భిక్షమాణో యథోన్మత్తో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౦
మద్యే ప్రసక్తో భవతు స్త్రీష్వక్షేషు చ నిత్యశః |
కామక్రోధాభిభూతస్తు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౧
మాస్మ ధర్మే మనో భూయాదధర్మం స నిషేవతామ్ |
అపాత్రవర్షీ భవతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౨
సఞ్చితాన్యస్య విత్తని వివిధాని సహస్రశః |
దస్యుభిర్విప్రలుప్యన్తాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౩
ఉభే సన్ధ్యే శయానస్య యత్పాపం పరికల్ప్యతే |
తచ్చపాపం భవేత్తస్య యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౪
యదగ్నిదాయకే పాపం యత్పాపం గురతల్పగే |
మిత్రద్రోహే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ || ౪౫
దేవతానాం పిత్రూణాం చ మాతాపిత్రోస్తథైవ చ |
మా స్మ కార్షీత్స శుశ్రూషాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౬
సతాం లోకాత్సతాం కీర్త్యా స్సఞ్జుష్టాత్కర్మణస్తథా |
భ్రశ్యతు క్షిప్రమద్యైవ యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౭
అపాస్య మాతృశుశ్రూషామనర్థే సోవతిష్ఠతామ్ |
దీర్ఘబాహుర్మహావక్షా: యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౮
బహుపుత్రో దరిద్రశ్చ జ్వరరోగసమన్వితః |
స భూయాత్సతత క్లేశీ యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౯
ఆశామాశంసమానానాం దీనానామూర్ధ్వచక్షుషామ్ |
అర్థినాం వితథాం కుర్యాద్యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౦
మాయయా రమతాం నిత్యం పరుషః పిశునోశుచిః |
రాజ్ఞో భీతస్త్వధర్మాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౧
ఋతుస్నాతాం సతీం భార్యామృతుకాలానురోధినీమ్ |
అతివర్తేత దుష్టాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౨
సధర్మదారాన్పరిత్యజ్య పరదారాన్నిషేవతామ్ |
త్యక్తధర్మరతిర్మూఢో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౩
విప్రలుప్తప్రజాతస్య దుష్కృతం బ్రాహ్మణస్య యత్ |
తదేవ ప్రతిపద్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౪
పానీయదూషకే పాపం తథైవ విషదాయకే |
యత్తదేకస్స లభతాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౫
బ్రాహ్మణాయోద్యతాం పూజాం విహన్తు కలుషేన్ద్రియః |
బాలవత్సాం చ గాం దోగ్ధు యస్యార్యో నుమతే గతః || ౫౬
తుర్ష్ణార్తం సతి పానీయే విప్రలమ్భేన యోజయేత్ |
లభేత తస్య యత్పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౭
భక్త్యా వివదమానేషు మార్గమాశ్రిత్య పశ్యతః |
తస్య పాపేన యుజ్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౮
విహీనాం పతిపుత్రాభ్యాం కౌసల్యాం పార్థివాత్మజః |
ఏవమాశ్వాసయన్నేవ దుఃఖార్తో నిపపాత హ || ౫౯
తథా తు శపథైః కష్టై శ్శపమానమచేతనమ్ |
భరతం శోకసన్తప్తం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ || ౬౦
మమ దుఃఖమిదం పుత్ర! భూయస్సముపజాయతే |
శపథై శ్శపమానో హి ప్రాణానుపరుణత్సి మే || ౬౧
దిష్ట్యా న చలితో ధర్మాదాత్మా తే సహలక్ష్మణః |
వత్స! సత్యప్రతిజ్ఞో తే సతాం లోకమవాప్స్యసి || ౬౨
ఇత్యుక్త్వా చాఙ్కమానీయ భరతం భ్రాతృవత్సలమ్ |
పరిష్వజ్య మహాబాహుం రురోద భృశదుఃఖితా || ౬౩
ఏవం విలపమానస్య దుఃఖార్తస్య మహాత్మనః |
మోహాచ్చ శోకసమ్రోధాద్బభూవ లులితం మనః || ౬౪
లాలప్యమానస్య విచేతనస్య ప్రణష్టబుద్ధే: పతితస్య భూమౌ |
ముహుర్ముహుర్నిశ్శ్వసతశ్చ ఘర్మం సా తస్య శోకేన జగామ రాత్రిః || ౬౫
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Pañcasaptatitama Sargaḥ
dīrghakālātsamutthāya saṃjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
nētrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1
sōmātyamadhyē bharatō jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmayē jātu mantrayē nāpi mātaram || 2
abhiṣēkaṃ na jānāmi yō'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭēhyahaṃ dēśē śatrughnasahitō'vasam || 3
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā sāumitrē ssītāyāśca yathābhavat || 4
tathaiva krōśatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kāusalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kāikēyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6
ēvumuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthē bharatō yatra vēpamānā vicētanā || 7
sa tu rāmānujāśchāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthē bharatō yatra kāusalyāyā nivēśanam || 8
tata śśatrughnabharatāu kāusalyāṃ prēkṣya duḥkhitāu |
paryaṣvajētāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacētasām || 9
rudantāu rudatīṃ duḥkhātsamētyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācēdaṃ kāusalyā bhṛśaduḥkhitā || 10
idaṃ tē rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
sampraptāṃ bata kāikēyyā śaśīghraṃ krūrēṇa karmaṇā || 11
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ mē vanavāsinam |
kāikēyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12
kṣipraṃ māmapi kāikēyī prasthāpayitum-arhati |
hiraṇyanābhō yatrāstē sutō mē sumahāyaśāḥ || 13
athavā svayamēvāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihōtraṃ puraskṛtya prasthāsyē yatra rāghavaḥ || 14
kāmaṃ vā svayamēvādya tatra māṃ nētum-arhati |
yatrāsāu puruṣavyāghraḥ putraṃ mē tapyatē tapaḥ || 15
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastyaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16
ityādibahubhir-vākyāiḥ krūrāiḥ sambhartsitō'naghaḥ |
vivyathē bharatastīvraṃ vraṇē tudyēva sūcinā || 17
papāta caraṇāu tasyāstadā sambhrāntacētanaḥ |
vilapya bahudhāsaṃjñō labdhasaṃjñastataḥ sthitaḥ || 18
ēvaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kāusalyāṃ pratyuvācēdaṃ śōkāirbahubhirāvr̥tām || 19
āryē! kasmādajānantaṃ garhasē māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghavē || 20
kṛtā śāstrānugā buddhir-mābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śrēṣṭhō yasyāryō'numatē gataḥ || 21
prēṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaf̃ca pratimēhatu |
hantu pādēna gāṃ suptāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 22
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmō yō'sya sō'syāstu yasyāryō'numatē gataḥ || 23
paripālayamānasya rājñō bhūtāni putravat |
tatastu duhyatāṃ pāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 24
baliṣaḍbhāgamuddhr̥tya nr̥pasyāra-kṣataḥ prajāḥ |
adharmō yō'sya sō'syāstu yasyāryō'numatē gataḥ || 25
saṃśrutya ca tapasvibhyassatrē vāi yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 26
hastyaśvarathasambhādhē yuddhē śastrasamākulē |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 27
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnēna dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 28
mā ca taṃ vyūḍhabāhvansaṃ candrārkasamatējasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 29
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā sō'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūnścāpyavajānātu yasyāryō'numatē gataḥ || 30
gāśca spr̥śatu pādēna gurūn-parivadēt-svayam |
mitrē druhyēta sō'tyantaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 31
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇōtu sa duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 32
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācātmā nirapatrapaḥ |
lōkē bhavatu vidviṣṭō yasyāryō'numatē gataḥ || 33
putrāirdārāiśca bhṛtyāiśca svagr̥hē parivāritaḥ |
sa ēkō mr̥ṣṭamaśnātu yasyāryō'numatē gataḥ || 34
aprāpya sadr̥śān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anāvāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 35
mātmanassantatiṃ drākṣīt-svēṣu dārēṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya yasyāryō'numatē gataḥ || 36
rājastrībālavyṛddhānāṃ vadhē yatpāpamucyatē |
bhṛtyatyāgē ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37
lākṣayā madhumāṃsēna lōhēna ca viṣēṇa ca |
sadāiva bibhr̥yādbhr̥tyānyasyāryō'numatē gataḥ || 38
saṅgrāmē samupōḍhē sma śatrupakṣabhayaṅkarē |
palāyāmānō vadhyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 39
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇō yathōnmatttō yasyāryō'numatē gataḥ || 40
madyē prasaktō bhavatu strīṣvakṣēṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrōdhābhibhūtastu yasyāryō'numatē gataḥ || 41
māsma dharmē manō bhūyādadharmaṃ sa niṣēvatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryō'numatē gataḥ || 42
sañcitānyasya vittāni vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhir-vipralupyantāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 43
ubhē sandhyē śayānasya yatpāpaṃ parikalpyatē |
taccapāpaṃ bhavēttasya yasyāryō'numatē gataḥ || 44
yadagnidāyakē pāpaṃ yatpāpaṃ gurutalpagē |
mitradrōhē ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45
dēvatānāṃ pitr̥̄ṇāṃ ca mātāpitrōstathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 46
satāṃ lōkātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyāiva yasyāryō'numatē gataḥ || 47
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthē sō'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryō'numatē gataḥ || 48
bahuputrō daridraśca jvararōgasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata klēśī yasyāryō'numatē gataḥ || 49
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryō'numatē gataḥ || 50
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśunō'śuciḥ |
rājñō bhītastvadharmātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 51
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurōdhinīm |
ativartēta duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 52
sadharmadārānparityajya paradārān-niṣēvatām |
tyaktadharmaratirmūḍhō yasyāryō'numatē gataḥ || 53
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadēva pratipadyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 54
pānīyadūṣakē pāpaṃ tathaiva viṣadāyakē |
yattadēkassa labhatāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 55
brāhmaṇāyōdyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣēndriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dōgdhu yasyāryō numatē gataḥ || 56
tṛṣṇārtaṃ sati pānīyē vipralambhēna yōjayēt |
labhēta tasya yatpāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 57
bhaktyā vivadamānēṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpēna yujyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 58
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kāusalyāṃ pārthivātmajaḥ |
ēvam-āśvāsayannēva duḥkhārtō nipapāta ha || 59
tathā tu śapathāiḥ kaṣṭāi śśapamānam-acētanam |
bharataṃ śōkasantaptaṃ kāusalyā vākyam-abravīt || 60
mama duḥkham-idaṃ putra! bhūyassamupajāyatē |
śapathāi śśapamānō hi prāṇān-uparuṇatsi mē || 61
diṣṭyā na calitō dharmādātmā tē sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa! satyapratijñō tē satāṃ lōkamavāpsyasi || 62
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ rurōda bhṛśaduḥkhitā || 63
ēvaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mōhācca śōkasamrōdhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64
lālapyamānasya vicētanasya praṇaṣṭabuddhēḥ patitasya bhūmāu |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śōkēna jagāma rātriḥ || 65
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē pañcasaptatitamasargaḥ