శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
పఞ్చసప్తతితమ సర్గము
దీర్ఘకాలాత్సముత్థాయ సంజ్ఞాం లబ్ధ్వా చ వీర్యవాన్ |
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దీనాముద్వీక్ష్య మాతరమ్ || ౧
సోమాత్యమధ్యే భరతో జననీమభ్యకుత్సయత్ |
రాజ్యం న కామయే జాతు మన్త్రయే నాపి మాతరమ్ || ౨
అభిషేకం న జానామి యోభూద్రాజ్ఞా సమీక్షితః |
విప్రకృష్టేహ్యహం దేశే శత్రుఘ్నసహితోవసమ్ || ౩
వనవాసం న జానామి రామస్యాహం మహాత్మనః |
వివాసనం వా సౌమిత్రే స్సీతాయాశ్చ యథాభవత్ || ౪
తథైవ క్రోశతస్తస్య భరతస్య మహాత్మనః |
కౌసల్యా శబ్దమాజ్ఞాయ సుమిత్రామిదమబ్రవీత్ || ౫
ఆగతః క్రూరకార్యాయాః కైకేయ్యా భరతస్సుతః |
తమహం ద్రష్టుమిచ్ఛామి భరతం దీర్ఘదర్శినమ్ || ౬
ఏవముక్త్వా సుమిత్రాం సా వివర్ణా మలినా కృశా |
ప్రతస్థే భరతో యత్ర వేపమానా విచేతనా || ౭
స తు రామానుజశ్చాపి శత్రుఘ్నసహితస్తదా |
ప్రతస్థే భరతో యత్ర కౌసల్యాయా నివేశనమ్ || ౮
తత శ్శత్రుఘ్నభరతౌ కౌసల్యాం ప్రేక్ష్య దుఃఖితౌ |
పర్యష్వజేతాం దుఃఖార్తాం పతితాం నష్టచేతసామ్ || ౯
రుదన్తౌ రుదతీం దుఃఖాత్సమేత్యార్యాం మనస్స్వినీమ్ |
భరతం ప్రత్యువాచేదం కౌసల్యా భృశదుఃఖితా || ౧౦
ఇదం తే రాజ్యకామస్య రాజ్యం ప్రాప్తమకణ్టకమ్ |
సంప్రాప్తం బత కైకేయ్యా శశీఘ్రం క్రూరేణ కర్మణా || ౧౧
ప్రస్థాప్య చీరవసనం పుత్రం మే వనవాసినమ్ |
కైకేయీ కం గుణం తత్ర పశ్యతి క్రూరదర్శినీ || ౧౨
క్షిప్రం మామపి కైకేయీ ప్రస్థాపయితుమర్హతి |
హిరణ్యనాభో యత్రాస్తే సుతో మే సుమహాయశాః || ౧౩
అథవా స్వయమేవాహం సుమిత్రానుచరా సుఖమ్ |
అగ్నిహోత్రం పురస్కృత్య ప్రస్థాస్యే యత్ర రాఘవః || ౧౪
కామం వా స్వయమేవాద్య తత్ర మాం నేతుమర్హసి |
యత్రాసౌ పురుషవ్యాఘ్రః పుత్రో మే తప్యతే తపః || ౧౫
ఇదం హి తవ విస్తీర్ణం ధనధాన్యసమాచితమ్ |
హస్త్వశ్వరథసమ్పూర్ణం రాజ్యం నిర్యాతితం తయా || ౧౬
ఇత్యాదిబహుభిర్వాక్యైః క్రూరైః సమ్భర్త్సితోనఘః |
వివ్యథే భరతస్తీవ్రం వ్రణే తుద్యేవ సూచినా || ౧౭
పపాత చరణౌ తస్యాస్తదా సమ్భ్రాన్తచేతనః |
విలప్య బహుధాసంజ్ఞో లబ్ధసంజ్ఞస్తతః స్థితః || ౧౮
ఏవం విలపమానాం తాం భరతః ప్రాఞ్జలిస్తదా |
కౌసల్యాం ప్రత్యువాచేదం శోకైర్బహుభిరావృతామ్ || ౧౯
ఆర్యే! కస్మాదజానన్తం గర్హసే మామకిల్బిషమ్ |
విపులాం చ మమ ప్రీతిం స్థిరాం జానాసి రాఘవే || ౨౦
కృతా శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్మాభూత్తస్య కదాచన |
సత్యసన్ధ స్సతాం శ్రేష్ఠో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౧
ప్రేష్యం పాపీయసాం యాతు సూర్యఞ్చ ప్రతిమేహతు |
హన్తు పాదేన గాం సుప్తాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౨
కారయిత్వా మహత్కర్మ భర్తా భృత్యమనర్థకమ్ |
అధర్మో యోస్య సోస్యాస్తు యస్యార్యోనుమతేగతః || ౨౩
పరిపాలయమానస్య రాజ్ఞో భూతాని పుత్రవత్ |
తతస్ను దుహ్యతాం పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౪
బలిషడ్భాగముద్ధృత్య నృపస్యారక్షతః ప్రజాః |
అధర్మో యోస్య సోస్యాస్తు యస్యార్థోనుమతే గతః || ౨౫
సంశ్రుత్య చ తపస్విభ్యస్సత్రే వై యజ్ఞదక్షిణామ్ |
తాం విప్రలపతాం పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౬
హస్త్యశ్వరథసమ్బాధే యుద్ధే శస్త్రసమాకులే |
మా స్మ కార్షీత్సతాం ధర్మం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౭
ఉపదిష్టం సుసూక్ష్మార్థం శాస్త్రం యత్నేన ధీమతా |
స నాశయతు దుష్టాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౨౮
మా చ తం వ్యూఢబాహ్వంసం చన్ద్రార్కసమతేజసమ్ |
ద్రాక్షీద్రాజ్యస్థమాసీనం యస్యార్యోనుమతేగతః || ౨౯
పాయసం కృసరం ఛాగం వృథా సోశ్నాతు నిర్ఘృణః |
గురూంశ్చాప్యవజానాతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౦
గాశ్చ స్పృశతు పాదేన గురూన్పరివదేత్స్వయమ్ |
మిత్రే ద్రుహ్యేత సోత్యన్తం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౧
విశ్వాసాత్కథితం కిఞ్చిత్పరివాదం మిథః క్వచిత్ |
వివృణోతు స దుష్టాత్మా యస్యార్యోమతే గతః || ౩౨
అకర్తా హ్యకృతజ్ఞశ్చ త్యక్తాచాత్మా నిరపత్రపః |
లోకే భవతు విద్విష్టో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౩
పుత్రైర్దారైశ్చ భృత్యైశ్చ స్వగృహే పరివారితః |
స ఏకో మృష్టమశ్నాతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౪
అప్రాప్్య సదృశాన్ దారాననపత్యః ప్రమీయతామ్ |
అనవాప్య క్రియాం ధర్మ్యాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౫
మాత్మనస్సన్తతిం ద్రాక్షీత్స్వేషు దారేషు దుఃఖితః |
ఆయుస్సమగ్రమప్రాప్్య యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౬
రాజస్త్రీబాలవృద్ధానాం వధే యత్పాపముచ్యతే |
భృత్యత్యాగే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ || ౩౭
లాక్షయా మధుమాంసేన లోహేన చ విషేణ చ |
సదైవ బిభృయాద్భృత్యాన్యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౮
సఙ్గ్రమే సముపోఢే స్మ శత్రుపక్షభయఙ్కరే |
పలాయామానో వధ్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౩౯
కపాలపాణిః పృథివీమటతాం చీరసంవృతః |
భిక్షమాణో యథోన్మత్తో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౦
మద్యే ప్రసక్తో భవతు స్త్రీష్వక్షేషు చ నిత్యశః |
కామక్రోధాభిభూతస్తు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౧
మాస్మ ధర్మే మనో భూయాదధర్మం స నిషేవతామ్ |
అపాత్రవర్షీ భవతు యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౨
సఞ్చితాన్యస్య విత్తని వివిధాని సహస్రశః |
దస్యుభిర్విప్రలుప్యన్తాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౩
ఉభే సన్ధ్యే శయానస్య యత్పాపం పరికల్ప్యతే |
తచ్చపాపం భవేత్తస్య యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౪
యదగ్నిదాయకే పాపం యత్పాపం గురతల్పగే |
మిత్రద్రోహే చ యత్పాపం తత్పాపం ప్రతిపద్యతామ్ || ౪౫
దేవతానాం పిత్రూణాం చ మాతాపిత్రోస్తథైవ చ |
మా స్మ కార్షీత్స శుశ్రూషాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౬
సతాం లోకాత్సతాం కీర్త్యా స్సఞ్జుష్టాత్కర్మణస్తథా |
భ్రశ్యతు క్షిప్రమద్యైవ యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౭
అపాస్య మాతృశుశ్రూషామనర్థే సోవతిష్ఠతామ్ |
దీర్ఘబాహుర్మహావక్షా: యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౮
బహుపుత్రో దరిద్రశ్చ జ్వరరోగసమన్వితః |
స భూయాత్సతత క్లేశీ యస్యార్యోనుమతే గతః || ౪౯
ఆశామాశంసమానానాం దీనానామూర్ధ్వచక్షుషామ్ |
అర్థినాం వితథాం కుర్యాద్యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౦
మాయయా రమతాం నిత్యం పరుషః పిశునోశుచిః |
రాజ్ఞో భీతస్త్వధర్మాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౧
ఋతుస్నాతాం సతీం భార్యామృతుకాలానురోధినీమ్ |
అతివర్తేత దుష్టాత్మా యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౨
సధర్మదారాన్పరిత్యజ్య పరదారాన్నిషేవతామ్ |
త్యక్తధర్మరతిర్మూఢో యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౩
విప్రలుప్తప్రజాతస్య దుష్కృతం బ్రాహ్మణస్య యత్ |
తదేవ ప్రతిపద్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౪
పానీయదూషకే పాపం తథైవ విషదాయకే |
యత్తదేకస్స లభతాం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౫
బ్రాహ్మణాయోద్యతాం పూజాం విహన్తు కలుషేన్ద్రియః |
బాలవత్సాం చ గాం దోగ్ధు యస్యార్యో నుమతే గతః || ౫౬
తుర్ష్ణార్తం సతి పానీయే విప్రలమ్భేన యోజయేత్ |
లభేత తస్య యత్పాపం యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౭
భక్త్యా వివదమానేషు మార్గమాశ్రిత్య పశ్యతః |
తస్య పాపేన యుజ్యేత యస్యార్యోనుమతే గతః || ౫౮
విహీనాం పతిపుత్రాభ్యాం కౌసల్యాం పార్థివాత్మజః |
ఏవమాశ్వాసయన్నేవ దుఃఖార్తో నిపపాత హ || ౫౯
తథా తు శపథైః కష్టై శ్శపమానమచేతనమ్ |
భరతం శోకసన్తప్తం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ || ౬౦
మమ దుఃఖమిదం పుత్ర! భూయస్సముపజాయతే |
శపథై శ్శపమానో హి ప్రాణానుపరుణత్సి మే || ౬౧
దిష్ట్యా న చలితో ధర్మాదాత్మా తే సహలక్ష్మణః |
వత్స! సత్యప్రతిజ్ఞో తే సతాం లోకమవాప్స్యసి || ౬౨
ఇత్యుక్త్వా చాఙ్కమానీయ భరతం భ్రాతృవత్సలమ్ |
పరిష్వజ్య మహాబాహుం రురోద భృశదుఃఖితా || ౬౩
ఏవం విలపమానస్య దుఃఖార్తస్య మహాత్మనః |
మోహాచ్చ శోకసమ్రోధాద్బభూవ లులితం మనః || ౬౪
లాలప్యమానస్య విచేతనస్య ప్రణష్టబుద్ధే: పతితస్య భూమౌ |
ముహుర్ముహుర్నిశ్శ్వసతశ్చ ఘర్మం సా తస్య శోకేన జగామ రాత్రిః || ౬౫
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చసప్తతితమస్సర్గః