శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్విసప్తతితమ సర్గము
అపశ్యంస్తు తతస్తత్ర పితరం పితురాలయే |
జగామ భరతో ద్రష్టుం మాతరం మాతురాలయే || ౧
అనుప్రాప్తం తు తం దృష్ట్వా కైకేయీ ప్రోషితం సుతమ్ |
ఉత్పపాత తదా హృష్టా త్యక్త్వా సౌవర్ణమానసమ్ || ౨
స ప్రవిశ్యైవ ధర్మాత్మా స్వ గృహం శ్రీవివర్జితం |
భరతః ప్రతిజాగ్రాహ జనన్యాశ్చరణౌ శుభౌ || ౩
సా తం మూర్ధన్యుపాఘ్రాయ పరిష్వజ్య యశస్వినమ్ |
అంకే భరతమారోప్య ప్రష్ఠుం సముపచక్రమే || ౪
అద్య తే కతిచిద్రాత్ర్యశ్చ్యుతస్యాఽర్యకవేశ్మనః |
అపి నాధ్వశ్రమః శీఘ్రం రథేనాపతతస్తవ || ౫
ఆర్యకస్తే సుకుశలీ యుధాజిన్మాతులస్తవ |
ప్రవాసాచ్చ సుఖం పుత్రసర్వం మే వక్తుమర్హసి || ౬
ఏవం పృష్ఠస్తు కైకేయ్యా ప్రియం పార్థివనందనః |
ఆచష్ట భరతః సర్వం మాత్రే రాజీవలోచనః || ౭
అద్య మే సప్తమీ రాత్రిశ్చ్యుతస్యార్యకవేశ్మనః |
అంబాయాః కుశలీ తాతః యుధాజిన్మాతులశ్చ మే || ౮
యన్మే ధనం చ రత్నం చ దదౌ రాజా పరంతపః |
పరిశ్రాంతం పథ్యభవత్తతోఽహం పూర్వమాగతః || ౯
రాజవాక్యహరైర్దూతైః త్వర్యమాణోఽహమాగతః |
యదహం ప్రష్ఠుమిఛ్ఛామి తదంబా వక్తుమర్హసి || ౧౦
శూన్యోఽయం శయనీయస్తే పర్యంకో హేమభూషితః |
న చాయమిక్ష్వాకు జనః ప్రహృష్టః ప్రతిభాతి మే || ౧౧
రాజా భవతి భూయిష్ఠమిహాంబాయా నివేశనే |
తమహం నాద్య పశ్యామి ద్రష్టుమిఛ్ఛన్నిహాగతః || ౧౨
పితుర్గ్రహీష్యే చరణౌ తం మమాఖ్యాహి పృచ్ఛతః |
ఆహోస్విదంబ జ్యేష్ఠాయాః కౌసల్యాయా విమేశనేఽనే || ౧౩
తం ప్రత్యువాచ కైకేయీ ప్రియవద్ఘోరమప్రియమ్ |
అజానన్తం ప్రజానంతీ రాజ్యలోభేన మోహితా || ౧౪
యా గతిః సర్వభూతానాం తాం గతిం తే పితాః గతః |
రాజా మహాత్మా తేజస్వీ యాయజూకః సతాం గతిః || ౧౫
తచ్ఛ్రుత్వా భరతః వాక్యం ధర్మాభిజనవాన్ శుచిః |
పపాత సహసా భూమౌ పితృశోకబలార్దితః || ౧౬
హా హతోఽస్మీతి కృపణాం దినాం వాచముదీరయన్ |
నిపపాత మహాబాహుః బాహు విక్షిప్య వీర్యవాన్ || ౧౭
తత్ శోకేన సంవీతః పితుర్మరణదుఃఖితః |
విలలాప మహాతేజాః భ్రాంతాకులితచేతనః || ౧౮
ఏతత్సురుచిరం భాతి పితుర్మే శయనం పురా |
శశినేవామలం రాత్రౌ గగనం తోయదాత్యయే || ౧౯
తదిదం న విభాత్యద్భీహీనమప్ఛుష్క ఇవ సాగరః |
వ్యోమేవ శశినా హీనమప్ఛుష్కః సాగరః || ౨౦
బాష్పముత్సృజ్య కంఠేన స్వార్తః పరిపీడితః |
ప్రచ్ఛాద్య వదనం శ్రీమద్వస్త్రేణ జయతాం వరః || ౨౧
తమార్థం దేవసంకాశం సమీక్ష్య పతితం భువి |
నికృత్తమివ సాలస్య స్కంధం పరశునా వనే || ౨౨
మత్తమాతంగసంకాశం చంద్రార్కసదృశం భువః |
ఉత్థాపయిత్వా శోకార్తం వచనం చేదమబ్రవీత్ || ౨౩
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ కిం శేషే రాజపుత్ర మహాయశః |
త్వద్విధా న హి శోచంతి సంతః సదసి సమ్మతాః || ౨౪
దానయజ్ఞాధికారా హి శీలశ్రుతివచోనుగా |
బుద్ధిస్తే బుద్ధిసంపన్న ప్రభేవార్కస్య మందిరే || ౨౫
స రుదిత్వా చిరం కాలం భూమౌ విపరివృత్య చ |
జననీం ప్రత్యువాచేదం శోకైః బహుభిరావృతః || ౨౬
అభిషేక్ష్యతి రామం ను రాజా యజ్ఞం ను యక్ష్యతే |
ఇత్యహం కృతసంకల్పో హృష్టః యాత్రామయాసిషమ్ || ౨౭
తదిదం హ్యన్యథాభూతం వ్యవదీర్ణం మనో మమ |
పితరం యో న పశ్యామి నిత్యం ప్రియహితే రతమ్ || ౨౮
అంబకేనాత్యగాద్రాజా వ్యాధినామయ్యనాగతే |
ధన్యా రామాదయః సర్వే యైః పితా సంస్కృతస్స్వయమ్ || ౨౯
న నూనం మాం మహా రాజః ప్రాప్తం జానాతి కీర్తిమాన్ |
ఉపజిఘ్రేద్ధి మాం మూర్ధ్ని తాత సన్నమ్య సత్వరమ్ || ౩౦
క్వ స పాణిః సుఖస్పర్శస్తాతస్యాక్లిష్టకర్మణః |
యేన మాం రజసా ధ్వస్తమభీక్ష్ణం పరిమార్జతి || ౩౧
యో మే భ్రాతా పితా బంధుర్యంయస్య దాసోఽస్మి ధీమతః |
తస్య మాం శీఘ్రమాఖ్యాహి రామస్యాక్లిష్టకర్మణః || ౩౨
పితా హి భవతి జ్యేష్ఠో ధర్మమార్యస్య జానతః |
తస్య పాదౌ గ్రహీష్యామి స హీదానీం గతిర్మమ || ౩౩
ధర్మవిద్ధర్మనిత్యశ్చ సత్యసంధో దృఢవ్రతః |
ఆర్యః కిమబ్రవీద్రాజా పితా మే సత్యవిక్రమ ః || ౩౪
పశ్చిమం సాధుసందేశమిచ్ఛామి శ్రోతుమాత్మనః |
ఇతి పృష్ఠాఽయథాతత్త్వం కైకేయీ వాక్యమబ్రవీత్ || ౩౫
రామేతి రాజా విలపన్ హా సీతే లక్ష్మణేతి చ |
స మహాత్మా పరమ్ లోకం గతః గతిమతాం వరః || ౩౬
ఇమాం తు పశ్చిమాం వాచం వ్యాజహార పితా తవ |
కాలధర్మపరిక్షిప్తః పాశైరివ మహాగజః || ౩౭
సిద్ధార్థాస్తే నరా రామమాగతం సీతయా సహ |
లక్ష్మణం చ మహాబాహుం ద్రక్ష్యంతి పునరాగతమ్ || ౩౮
తచ్ఛ్రుత్వా విషసాదైవ ద్వితీయా ప్రియశంసనాత్ |
విషణ్ణవదనో భూత్వా భూయః పప్రచ్ఛ మాతరమ్ || ౩౯
క్వ చేదానీం స ధర్మాత్మా కౌసల్యాఽఽనందవర్ధినః |
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చ సమం గతః || ౪౦
తథా పృష్టా యథా తత్త్వమాఖ్యాతా ఉచ్ఛక్రమే |
మాతాస్య యుగపద్వాక్యం విప్రియం ప్రియశంకయా || ౪౧
స హి రాజసుతః పుత్రచీరవాసా మహావనమ్ |
దండకాన్సహ వైదేహ్యా లక్ష్మణానుచరః గతః || ౪౨
తచ్ఛ్రుత్వా భరతస్త్రస్తః భ్రాతుశ్చారిత్రశంకయా |
స్వస్య వంశస్య మాహాత్మ్యాత్ ప్రష్ఠుం సముపచక్రమే || ౪౩
కచ్చిన్న బ్రాహ్మణధనం హృతం రామేణ కస్యచిత్ |
కచ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః || ౪౪
కచ్చిన్న పరదారాన్వా రాజపుత్రోఽభిమన్యతే |
కస్మాత్స దండకారణ్యే భ్రూణహేవ వివాసితః || ౪౫
అథాస్య చపలా మాతా తత్స్వకర్మ యథాతథమ్ |
తేనైవ స్త్రీస్వభావేన వ్యాహర్తుముపచక్రమే || ౪౬
ఏవముక్తా తు కైకేయీ భరతేన మహాత్మనా |
ఉవాచ వచనం హృష్టా మూఢా పండితమానినీ || ౪౭
న బ్రాహ్మణధనం కించిద్ధృతం రామేణ కస్యచిత్ |
కశ్చిన్నాఢ్యో దరిద్రః వా తేనాపాపో విహింసితః || ౪౮
న రామః పరదారాంశ్చ చక్షుఱ్భ్యామపి పశ్యతి |
మయా తు పుత్రశ్రుత్వైవ రామస్యైవాభిషేచనమ్ || ౪౯
యాచితస్తే పితా రాజ్యం రామస్య చ వివాసనమ్ |
స స్వవృత్తిం సమాస్థాయ పితా తే తత్తథాఽకరోత్ || ౫౦
రామశ్చ సహ సౌమిత్రిః ప్రేషితః సహ సీతయా |
తమపశ్యన్ ప్రియంపుత్రం మహీపాలో మహాయశాః || ౫౧
పుత్రశోకపరిద్యూనః పంచత్వముపపేదివాన్ |
త్వయాత్విదానీం ధర్మజ్ఞ రాజత్వమవలంబ్యతామ్ || ౫౨
త్వత్కృతే హి మయా సర్వమిదమేవం విధం కృతమ్ |
మా శోకం మా చ సంతాపం ధైర్యమాశ్రయపుత్రక |
త్వదధీనా హి నగరీ రాజ్యం చైతదనామయమ్ || ౫౩
తత్పుత్రశీఘ్రమవిధినా విధిజ్ఞైః
వశిష్ఠముఖ్యైః సహితో ద్విజేంద్రైః |
సంకాల్ల్య రాజానమదీన సత్త్వమ్
ఆత్మానముర్వ్యామభిషేచయస్వ || ౫౪
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విసప్తతితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Dvisaptatitama Sargaḥ
apaśyanstu tatastatra pitaraṃ piturālayē |
jagāma bharatō draṣṭuṃ mātaraṃ māturālayē || 1
anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikēyī prōṣitaṃ sutam |
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sāuvarṇamānasam || 2
sa praviśyaiva dharmātmā sva gṛhaṃ śrīvivarjitaṃ |
bharataḥ pratijāgrāha jananyāścaraṇāu śubhāu || 3
sā taṃ mūrdhanyupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |
aṅkē bharatamārōpya praṣṭhuṃ samupacakrēmē || 4
adya tē katicidrātryaścyutasyā'ryakavēśmanaḥ |
api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathēnāpatatastava || 5
āryakastē sukuśalī yudhājinmātula stava |
pravāsācca sukhaṃ putrasarvaṃ mē vaktumarhasi || 6
ēvaṃ pṛṣṭastu kaikēyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ |
ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātrē rājīvalōcanaḥ || 7
adya mē saptamī rātriścyutasyāryakavēśmanaḥ |
ambāyāḥ kuśalī tātaḥ yudhājinmātulaśca mē || 8
yanmē dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadāu rājā parantapaḥ |
pariśrāntaṃ pathyabhavattatō'haṃ pūrvamāgataḥ || 9
rājavākyaharāirdūtaiḥ tvaryamāṇō'hamāgataḥ |
yadahaṃ praṣṭhumichāmi tadambā vaktumarhasi || 10
śūnyō'yaṃ śayanīyastē paryaṅkō hēmabhūṣitaḥ |
na cāyamikṣvāku janaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti mē || 11
rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā nivēśanē |
tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumichannihaāgataḥ || 12
piturgrahīṣyē caraṇāu taṃ mamākhyāhi pṛchataḥ |
āhōsvidamba jyēṣṭhāyāḥ kāusalyāyā vimēśanē'nē || 13
taṃ pratyuvāca kaikēyī priyavadghōramapriyam |
ajānanntaṃ prajānantī rājyalōbhēna mōhitā || 14
yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ tē pitāḥ gataḥ |
rājā mahātmā tējasvī yāyajūkaḥ satāṃ gatiḥ || 15
tacchrutvā bharataḥ vākyaṃ dharmābhijanavān śuciḥ |
papāta sahasā bhūmāu pitṛśōkabalārditaḥ || 16
hā hatō'smīti kṛpaṇāṃ dināṃ vācamudīrayan |
nipapāta mahābāhuḥ bāhu vikṣipya vīryavān || 17
tat śōkēna saṃvītaḥ piturmāraṇaduḥkhitaḥ |
vilalāpa mahātējāḥ bhrāntākulitacētanaḥ || 18
ētat-suruciraṃ bhāti piturmē śayanaṃ purā |
śaśinēvāmalaṃ rātrāu gagananaṃ tōyadātyayē || 19
tadidaṃ na vibhātyadbhir-hīnamapchuṣka iva sāgaraḥ |
vyōmēva śaśinā hīnam-apchuṣkaḥ sāgaraḥ || 20
bāṣpam-utsṛjya kaṇṭhēna svārtaḥ paripīḍitaḥ |
pracchādya vadanaṃ śrīmadvastrēṇa jayatāṃ varaḥ || 21
tam-ārthaṃ dēvasaṅkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi |
nikṛttamiva sālasya skandhaṃ paraśunā vanē || 22
mattamātaṅgasaṅkāśaṃ candrārkasadr̥śaṃ bhuvaḥ |
utthāpayitvā śōkārtaṃ vacanaṃ cēdam-abravīt || 23
uttiṣṭhōttiṣṭha kiṃ śēṣē rājaputra mahāyaśaḥ |
tvadvidhā na hi śōcanti santaḥ sadasi sammatāḥ || 24
dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivacōnugā |
buddhistē buddhisampanna prabhēvārkasya mandirē || 25
sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bhūmāu viparivṛtya ca |
jananīṃ pratyuvācēdaṃ śōkāiḥ bahubhirāvr̥taḥ || 26
abhiṣēkṣyati rāmaṃ nu rājā yajñaṃ nu yakṣyatē |
ityahaṃ kr̥tasaṅkalpō hṛṣṭaḥ yātrāmayāsiṣam || 27
tad-idaṃ hyanyathābhūtaṃ vyavadīrṇaṃ manō mama |
pitaraṃ yō na paśyāmi nityaṃ priyahitē ratam || 28
ambakēnatyagādrājā vyādhināmayyanāgatē |
dhanyā rāmādayaḥ sarvē yāiḥ pitā saṃskṛtassvayam || 29
na nūnaṃ māṃ mahā rājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān |
upajighrēddhi māṃ mūrdhni tāta sannamya satvaram || 30
kva sa pāṇiḥ sukhasparśastātas-yākliṣṭakarmaṇaḥ |
yēna māṃ rajasā dhvastaṃ abhīkṣṇaṃ parimārjati || 31
yō mē bhrātā pitā bandhuryamyasya dāsō'smi dhīmataḥ |
tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmas-yākliṣṭakarmaṇaḥ || 32
pitā hi bhavati jyēṣṭhō dharamam-āryasya jānataḥ |
tasya pādāu grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama || 33
dharamavit-dharamanityaśca satyasandhō dṛḍhavrataḥ |
āryaḥ kimabravīdrājā pitā mē satyavikramaḥ || 34
paścimaṃ sādhusandēśam-icchāmi śrōtum-ātmanaḥ |
iti pṛṣṭā'yathātattvaṃ kaikēyī vākyam-abravīt || 35
rāmēti rājā vilapan hā sītē lakṣmaṇēti ca |
sa mahātmā param lōkaṃ gataḥ gatimatāṃ varaḥ || 36
imāṃ tu paśchimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava |
kāladharamaparikṣiptaḥ pāśāiriva mahāgajaḥ || 37
siddhārthāstē narā rāmām-āgataṃ sītayā saha |
lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam || 38
tacchrutvā viṣasādāiva dvitīyā priyaśansanāt |
viṣaṇṇavadanō bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram || 39
kva cēdānīṃ sa dharamātmā kāusalyā'nandavardhinaḥ |
lakṣmaṇēna saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ || 40
tathā pṛṣṭā yathā tattvamākhyātā uchakramē |
mātāsya yugapadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā || 41
sa hi rājasutaḥ putracīravāsā mahāvanam |
daṇḍakānsaha vaidēhyā lakṣmaṇānucaraḥ gataḥ || 42
tacchrutvā bharatastrastaḥ bhrātuścāritraśaṅkayā |
svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭhuṃ samupacakrēmē || 43
kaccinna brāhmaṇadhanaṃ hr̥taṃ rāmēṇa kasyacid |
kaccinnāḍhyō daridraḥ vā tēnāpāpō vihinsitaḥ || 44
kaccinna paradārānvā rājaputrō'bh imanyatē |
kasmātsa daṇḍakāraṇyē bhrūṇahēva vivāsitaḥ || 45
athāsya capalā mātā tat-svakarma yathātatham |
tēnaiva strīsvabhāvēna vyāhartum-upacakrēmē || 46
ēvumuktā tu kaikēyī bharatēna mahātmanā |
uvāca vacanaṃ hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī || 47
na brāhmaṇadhanaṃ kif̃ciddhr̥taṃ rāmēṇa kasyacit |
kaścinnāḍhyō daridraḥ vā tēnāpāpō vihinsitaḥ || 48
na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati |
mayā tu putraśrutvāiva rāmasyaivābhiṣēcanam || 49
yācitastē pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam |
sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā tē tattathā'karōt || 50
rāmaśca saha sāumitriḥ prēṣitaḥ saha sītayā |
tamapaśyan priyaputraṃ mahīpālō mahāyaśāḥ || 51
putraśōkaparidyūnaḥ paf̃catvam-upapēdivān |
tvayātv-idānīṃ dharmajña rājatvam-avalambyatām || 52
tvatkr̥tē hi mayā sarvam-idaṃ-ēvaṃ vidhaṃ kr̥tam |
mā śōkaṃ mā ca santāpaṃ dhāiryam-āśrayaputraka |
tvadadhīnā hi nagarī rājyaṃ cāitad-anāmayam || 53
tat-putraśīghram-avidhinā vidhijñāiḥ
vaśiṣṭhamukhyāiḥ sahitō dvijēndrāiḥ |
saṅkālya rājānam-adīna sattvam
ātmānam-urvyām-abhiṣēcyasva || 54
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvisaptatitamasargaḥ