శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
సప్తషష్టితమ సర్గము
ఆక్రన్దితనిరానన్దా సాస్రకణ్ఠజనాకులా |
అయోధ్యాయామవతతా సా వ్యతీయాయ శర్వరీ || ౧
వ్యతీతాయాం తు శర్వర్యామాదిత్యస్యోదయే తతః |
సమేత్య రాజకర్తారః సభామీయుర్ద్విజాతయః || ౨
మార్కణ్డేయోథ మౌద్గల్యో వామదేవశ్చ కాశ్యపః |
కాత్యాయనో గౌతమశ్చ జాబాలిశ్చ మహాయశాః || ౩
ఏతే ద్విజా స్సహామాత్యైః పృథగ్వా చ ముదీరయన్ |
వసిష్ఠమేవాభిముఖాః శ్రేష్ఠం రాజపురోహితమ్ || ౪
అతీతా శర్వరీ దుఃఖం యా నో వర్షశతోపమా |
అస్మిన్పఞ్చత్వమాపన్నే పుత్రషోకేన పార్థివే || ౫
స్వర్గతశ్చ మహారాజో రామశ్చారణ్యమాశ్రితః |
లక్ష్మణశ్చాపి తేజస్వీ రామేణైవ గతస్సహ || ౬
ఉభౌ భరతశత్రుఘ్నౌ కేకయేషు పరన్తపౌ |
పురే రాజగృహే రమ్యే మాతామహనివేశనే || ౭
ఇక్ష్వాకూణామిహాద్యైవ కశ్చిద్రాజా విధీయతామ్ |
అరాజకం హి నో రాష్ట్రం వినాశం సమవాప్నుయాత్ || ౮
నారాజకే జనపదే విద్యున్మాలీ మహాస్వనః |
అభివర్షతి పర్జన్యో మహీం దివ్యేన వారిణా || ౯
నారాజకే జనపదే బీజముష్టిః ప్రకీర్యతే |
నారాజకే పితుః పుత్రో భార్యా వా వర్తతే వశే || ౧౦
నారాజకే ధనం చాస్తి నాస్తి భార్యా ప్యరాజకే |
ఇద మత్యాహితం చాన్యత్కుతస్సత్య మరాజకే || ౧౧
నారాజకే జనపదే కారయన్తి సభాం నరాః |
ఉద్యానాని చ రమ్యాణి హృష్టాః పుణ్యగృహాణి చ || ౧౨
నారాజకే జనపదే యజ్ఞశీలా ద్విజాతయః |
సత్రాణ్యన్వాసతే దాన్తా బ్రాహ్మణా స్సంశితవ్రతాః || ౧౩
నారాజకే జనపదే మహాయజ్ఞేషు యజ్వనః |
బ్రాహ్మణా వసుసమ్పన్నా విసృజన్త్యాప్తదక్షిణాః || ౧౪
నారాజకే జనపదే ప్రభూతనటనర్తకాః |
ఉత్సవాశ్చ సమాజాశ్చ వర్ధన్తే రాష్ట్రవర్ధనాః || ౧౫
నారాజకే జనపదే సిద్ధార్థా వ్యవహారిణః |
కథాభిరనురజ్యన్తే కథాశీలాః కథాప్రియైః || ౧౬
నారాజకే జనపదే ఉద్యానాని సమాగతాః |
సాయాహ్నే క్రీడితుం యాన్తి కుమార్యో హేమభూషితాః || ౧౭
నారాజకే జనపదే వాహనై శశీఘ్రగామిభిః |
నరా నిర్యాన్త్యరణ్యాని నారీభిస్సహ కామినః || ౧౮
నారాజకే జనపదే ధనవన్తస్సురక్షితాః |
శేరతే వివృతద్వారాః కృషిగోరక్షజీవినః || ౧౯
నారాజకే జనపదే బద్ధఘణ్టావిషాణినః |
అటన్తి రాజమార్గేషు కుఞ్జరా షష్టిహాయనాః || ౨౦
నారాజకే జనపదే శరాన్సన్తతమస్యతామ్ |
శ్రూయతే తలనిర్ఘోష ఇష్వస్త్రాణాముపాసనే || ౨౧
నారాజకే జనపదే వణిజో దూరగామినః |
గచ్ఛన్తి క్షేమమధ్వానం బహుపణ్యసమాచితాః || ౨౨
నారాజకే జనపదే చరత్యేకచరో వశీ |
భావయన్నాత్మనాత్మానం యత్ర సాయంగృహో మునిః || ౨౩
నారాజకే జనపదే యోగక్షేమం ప్రవర్తతే |
నచాప్యరాజకే సేనా శత్రూన్విషహతే యుధి || ౨౪
నారాజకే జనపదే హృష్టైః పరమవాజిభిః |
నరాస్సంయాన్తి సహసా రథైశ్చ పరిమణ్డితాః || ౨౫
నారాజకే జనపదే నరాశ్శాస్త్రవిశారదాః |
సంవదన్తోవతిష్ఠన్తే వనేషూపవనేషు చ || ౨౬
నారాజకే జనపదే మాల్యమోదకదక్షిణాః |
దేవతాభ్యర్చనార్థాయ కల్ప్యన్తే నియతైర్జనైః || ౨౭
నారాజకే జనపదే చన్దనాగరురూషితాః |
రాజపుత్రా విరాజన్తే వసన్త ఇవ శాఖినః || ౨౮
యథా హ్యనుదకా నద్యః యథా వాప్యతృణం వనమ్ |
అగోపాలా యథా గావస్తథా రాష్ట్రమరాజకమ్ || ౨౯
ధ్వజో రథస్య ప్రజ్ఞానం ధూమో జ్ఞానం విభావసోః |
తేషాం యో నో ధ్వజో రాజా స దేవత్వమితో గతః || ౩౦
నారాజకే జనపదే స్వకం భవతి కస్యచిత్ |
మత్స్యా ఇవ నరా నిత్యం భక్షయన్తి పరస్పరమ్ || ౩౧
యే హి సమ్భిన్నమర్యాదా నాస్తికాశ్ఛిన్నసంశయాః |
తేపి భావాయ కల్పన్తే రాజదణ్డనిపీడితాః || ౩౨
యథా దృష్టి శ్శరీరస్య నిత్యమేవ ప్రవర్తతే |
తథా నరేన్ద్రో రాష్ట్రస్య ప్రభవస్సత్యధర్మయోః || ౩౩
రాజా సత్యం చ ధర్మశ్చ రాజా కులవతాం కులమ్ |
రాజా మాతా పితా చైవ రాజా హితకరో నృణామ్ || ౩౪
యమో వైశ్రవణ శ్శక్రః వరుణశ్చ మహాబలః |
విశేష్యన్తే నరేన్ద్రేణ వృత్తేన మహతా తతః || ౩౫
అహో తమ ఇవేదం స్యాన్నప్రజ్ఞాయేత కిఞ్చన |
రాజా చే న్న భవే ల్లోకే విభజన్ సాధ్వసాధునీ || ౩౬
జీవత్యపి మహారాజే తవైవ వచనం వయమ్ |
నాతిక్రమామహే సర్వే వేలాం ప్రాప్యేవ సాగరః || ౩౭
స న స్సమీక్ష్య ద్విజవర్య వృత్తం నృపం వినా రాజ్యమరణ్యభూతమ్ |
కుమారమిక్ష్వాకుసుతం వదాన్యం త్వమేవ రాజానమిహాభిషిఞ్చ || ౩౮
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే సప్తషష్టితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Saptaṣaṣṭitama Sargaḥ
ākranditanirānandā sāsrakaṇṭhajanākulā |
ayōdhyāyāmavatatā sā vyatīyāya śarvarī || 1
vyatītāyāṃ tu śarvaryāmādityasyōdayē tataḥ |
samētya rājakartāraḥ sabhāmīyurdvijātayaḥ || 2
mārkaṇḍēyō'tha māudgalyō vāmadēvaśca kāśyapaḥ |
kātyāyanō gāutamaśca jābāliśca mahāyaśāḥ || 3
ētē dvijā ssahāmātyāiḥ pṛthagvā ca mudīrayan |
vasiṣṭhamēvābhimukhāḥ śrēṣṭhaṃ rājapurōhitam || 4
atītā śarvarī duḥkhaṃ yā nō varṣaśatōpamā |
asminpaf̃catvamāpannē putraśōkēna pārthivē || 5
svargataśca mahārājō rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
lakṣmaṇaśchāpi tējasvī rāmēṇāiva gatassaha || 6
ubhau bharataśatrughnāu kēkayēṣu parantapāu |
purē rājagṛhē ramyē mātāmahaniivēśanē || 7
ikṣvākūṇāmihādyāiva kaścid-rājā vidhīyatām |
arājakaṃ hi nō rāṣṭraṃ vināśaṃ samavāpnuyāt || 8
nārājakē janapadē vidyunmālī mahāsvanaḥ |
abhivarṣati parjanyō mahīṃ divyēna vāriṇā || 9
nārājakē janapadē bījamuṣṭiḥ prakīryatē |
nārājakē pituḥ putrō bhāryā vā vartatē vaśē || 10
nārājakē dhanaṃ chāsti nāsti bhāryā pyārājakē |
ida matyāhitaṃ chānyat-kutassatya marājakē || 11
nārājakē janapadē kārayanti sabhāṃ narāḥ |
udyānāni ca ramyāṇi hṛṣṭāḥ puṇyagṛhāṇi ca || 12
nārājakē janapadē yajñaśīlā dvijātayaḥ |
satrāṇyanvāsatē dāntā brāhmaṇā ssanśitavratāḥ || 13
nārājakē janapadē mahāyajñēṣu yajvanaḥ |
brāhmaṇā vasusampannā visṛjantyāptadakṣiṇāḥ || 14
nārājakē janapadē prabhūṭanatanartakāḥ |
utsavāśca samājāśca vardhanntē rāṣṭravardhanāḥ || 15
nārājakē janapadē siddhārthā vyavahāriṇaḥ |
kathābhir-anurajyantē kathāśīlāḥ kathāpriyāiḥ || 16
nārājakē janapadē udyānāni samāgatāḥ |
sāyāhnē krīḍituṃ yānti kumāryō hēmabhūṣitāḥ || 17
nārājakē janapadē vāhanāi ś-śīghragāmibhiḥ |
narā niryāntyāraṇyāni nārībhis-saha kāminaḥ || 18
nārājakē janapadē dhanavantassurakṣitāḥ |
śēratē vivṛtadvārāḥ kṛṣigōrakṣajīvinaḥ || 19
nārājakē janapadē baddhaghaṇṭāviṣāṇinaḥ |
aṭanti rājamārgēṣu kuf̃jarā ṣaṣṭihāyanāḥ || 20
nārājakē janapadē śarānsantat am as-ya tām |
ś rū-ya tē ta la n iṛ g hō ṣ a i ṣ vast rāṇām u pās a nē || 21
nā rā-ja kē jana-padē vaṇ i-jō dū ra-gā-m i-nah |
gacc h-yand i kṣē-mam ad h-vānaṃ ba h u paṇ-ya samā-c i-tāḥ || 22
nā rā-ja kē jana-padē car a-t-yēē-ka-ca r ō va-śēē |
b b hā-va-yan nāt-manāt-mānaṃ-ya t r a sā-yaṅ-g r̥-h ō m u-n iḥ || 23
nā rā-ja kē jana-padē-yō-ga-kṣē-maṃ pr avar-ta-tē |
na-cā-p-y a-rā-ja kē sē-nā śat-rūn v i-ṣa-ha-tē-y u-d h i || 24
nā rā-ja kē jana-padē h r̥ṣ-ṭā iḥ par a-ma-vā-j i-b b h iḥ |
na-rās-san-yānd i sa-ha-sā ra-t hā iś-ca par i-maṇ-ḍ i-tāḥ || 25
nā rā-ja kē jana-padē na-rāś-śās-t r a-v i-śā-r a-dāḥ |
sam-va-dand ō-va-t iṣ-ṭ handē va-nē-ṣū-pa-va-nē-ṣ u-ca || 26
nā rā-ja kē jana-padē mā-l-ya-mō-da-ka da-kṣ i-ṇāḥ |
dē-va-tā-b b h-yaṛ-ca-nāṛ-t hā-ya kal-p-yandē n i-ya-tā iṛ-ja-nā iḥ || 27
nā rā-ja kē jana-padē can-da-nā-ga-r u-rū-ṣ i-tāḥ |
rā-ja-p u-t-rā v i-rā-jan-tē va-sand a i-va śā-k i-nah || 28
ya-t hā h-y a-n u-da-kā na-d-yah-ya-t hā vā-p-y a-t r̥-ṇaṃ va-nam |
a-gō-pā-lā-ya-t hā gā-vas-ta-t hā rāṣ-ṭ r am a-rā-ja-kam || 29
d h va-jō ra-t has-ya pr a-jñā-nam d hū-mō jñā-naṃ v i-b b hā-va-s ōḥ |
tē-ṣāṃ-y ō n ō d h va-j ō rā-jā sa dē-va-t vam i-t ō ga-tah || 30
nā rā-ja kē jana-padē s va-kaṃ b b h a-va-t i kas-ya-c i t |
ma t-s-yā i-va na-rā n i-t-yaṃ b b h ak-ṣa-yand i par-as-pa-ram || 31
yē h i sam-b b b h i n-na-maṛ-yā-dā nās-t i-kāś-c h i n-na-san-śa-yāḥ |
tē-'p i b b b hā-vā-ya kal-pan-tē rā-ja-daṇ-ḍa-n i-pēē-ḍ i-tāḥ || 32
ya-t hā d r̥ṣ-ṭ i ś-śarēē-ras-ya n i-t-yam ēva pr avar-ta-tē |
ta-t hā na-rēn-d r ō rāṣ-ṭ ras-ya pr a-b b b h avas-sa-t-ya-d h aṛ-ma-yōḥ || 33
rā-jā sa-t-yaṃ ca d h aṛ-maś-ca rā-jā k u-la-va-tāṃ k u-lam |
rā-jā mā-tā p i-tā cā i-va rā-jā h i-ta-ka-r ō nr̥-ṇām || 34
ya-m ō vā i-ś r a-va-ṇa ś-śak-rah va-r u-ṇaś-ca ma-hā-ba-lah |
v i-śē-ṣ-yan-tē na-rēn-d rē-ṇa v r̥ t-tē-na ma-ha-tā ta-tah || 35
a-h ō ta-ma i-vē-daṃ s-yān-na-pr a-jñā-yē-ta k iñ-ca-na |
rā-jā cēn na b b h a-vē l lō-kē v i-b b h a-ja sād h va-sā-d h u-nēē || 36
jēē-va-t-y ap i ma-hā-rā-jē ta-vā i-va va-ca-naṃ va-yam |
nā-t i-k r a-mā-ma-hē saṛ-vē vē-lāṃ p rā-p-yē-va sā-ga-rah || 37
sa na s-sa-mēē-kṣ-ya dv i-ja-vaṛ-ya v r̥ t-taṃ nr̥-pam v i-nā rāj-yam a-raṇ-ya-b b h ū-tam |
k u-mā-ram i-kṣ vā-k u-s u-taṃ va-dān-yaṃ t va-mē-va rā-jā-nam i-hā-b b h i-ṣ iñ-ca || 38
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē saptaṣaṣṭitamasargaḥ