శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
పఞ్చషష్టితమ సర్గము
అథ రాత్ర్యాం వ్యతీతాయాం ప్రాతరేవాపరేహని |
వన్దినః పర్యుపాతిష్ఠంస్తత్పార్థివ నివేశనమ్ || ౧
సూతాః పరమసంస్కారా మఙ్గలాశ్చోత్తమశ్రుతాః |
గాయకః: స్తుతిశీలాశ్చ నిగదన్తః పృథక్ పృథక్ || ౨
రాజానం స్తువతాం తేషాముదాత్తాభిహితాశిషామ్ |
ప్రాసాదాభోగవిస్తీర్ణః స్తుతిశబ్దోహ్యవర్తత || ౩
తతస్తు స్తువతాం తేషాం సూతానాం పాణివాదకాః |
అపదానాన్యుదాహృత్య పాణివాదా నవాదయన్ || ౪
తేన శబ్దేన విహగాః ప్రతిబుద్ధా విసస్వనుః |
శాఖాస్థాః పఞ్జరస్థాశ్చ యే రాజకులగోచరాః || ౫
వ్యాహృతాః పుణ్యశబ్దాశ్చ వీణానాం చాపి నిస్స్వనాః |
ఆశీర్గేయం చ గాథానాం పూరయామాస వేశ్మ తత్ || ౬
తత శ్శుచిసమాచారాః పర్యుపస్థానకోవిదాః |
స్త్రీవర్ష ధరభూయిష్ఠా ఉపతస్థుర్యథాపురమ్ || ౭
హరిచన్దనసమ్పృక్తముదకం కాఞ్చనైర్ఘటైః |
ఆనిన్యుస్స్నానశిక్షాజ్ఞా యథాకాలం యథావిధి || ౮
మఙ్గాలాలమ్భనీయాని ప్రాశనీయాన్యుపస్కరాన్ |
ఉపనిన్యుస్తథాప్యన్యాః కుమారీబహులాః స్త్రియః || ౯
సర్వలక్షణసమ్పన్నం సర్వం విధివదర్చితమ్ |
సర్వం సుగుణలక్ష్మీవత్తద్బభూవాభిహారికమ్ || ౧౦
తత స్సూర్యోదయం యావత్సర్వం పరిసముత్సుకమ్ |
తస్థావనుపసమ్ప్రాప్తం కింస్విదిత్యుపశఙ్కితమ్ || ౧౧
అథ యాః కోసలేన్ద్రస్య శయనం ప్రత్యనన్తరాః |
తాః స్త్రియస్తు సమాగమ్య భర్తారం ప్రత్యబోధయన్ || ౧౨
తథాప్యుచితవృత్తా స్తా వినయేన నయేన చ |
నహ్యస్య శయనం స్పృష్ట్వా కిఞ్చిదప్యుపలేభిరే || ౧౩
తాః స్త్రియస్స్వప్నశీలజ్ఞాశ్చేష్టాసఞ్చలనాదిషు |
తా వేపథుపరీతాశ్చ రాజ్ఞః ప్రాణేషు శఙ్కితాః |
ప్రతిస్రోతస్తృణాగ్రాణాం సదృశం సఞ్చకాశిరే || ౧౪
అథ సన్దేహమానానాం స్త్రీణాం దృష్ట్వా చ పార్థివమ్ |
యత్తదాశఙ్కితం పాపం తస్య జజ్ఞే వినిశ్చయః || ౧౫
కౌసల్యా చ సుమత్రచ పుత్రశోకపరాజితే |
ప్రసుప్తే న ప్రబుధ్యేతే యథా కాలసమన్వితే || ౧౬
నిష్ప్రభా చ వివర్ణా చ సన్నా శోకేన సన్నతా |
న వ్యరాజత కౌసల్యా తారేవ తిమిరావృతా || ౧౭
కౌసల్యానన్తరం రాజ్ఞస్సుమిత్రా తదన్తనరమ్ |
న స్మ విభ్రాజతే దేవీ శోకాశ్రులులితాననా || ౧౮
తే చ దృష్ట్వా తథా సుప్తే శుభే దేవ్యౌ చ తం నృపమ్ |
సుప్తమేవోద్గతప్రానమన్తఃపురమదృశ్యత || ౧౯
తతః ప్రచుక్రుశుర్దీనా స్సస్వరం తా వరాఙ్గనాః |
కరేణవ ఇవారణ్యే స్థానప్రచ్యుతయూథపాః || ౨౦
తాసామాక్రన్దశబ్దేన సహసోద్ధతచేతనే |
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ త్యక్త నిద్రే బభూవతుః || ౨౧
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ దృష్ట్వా స్పష్ట్వా చ పార్థివమ్ |
హా నాథేతి పరిక్రుశ్య పేతతుర్ధరణీతలే || ౨౨
సా కోసలేన్ద్రదుహితా వేష్టమానా మహీతలే |
న బభ్రాజ రజోధ్వస్తా తారేవ గగనాచ్చ్యుతా || ౨౩
నృపే శాన్తగుణే జాతే కౌసల్యాం పతితాం భువి |
అపశ్యంస్తాః స్త్రియః సర్వా హతాం నాగవధూమివ || ౨౪
తతస్సర్వా నరేన్ద్రస్య కైకేయీప్రముఖాః స్త్రియః |
రుదన్త్య శ్శోకసన్తప్తా నిపేతుర్గతచేతనాః || ౨౫
తాభిస్స బలవాన్నాదః క్రోశన్తీభిరనుద్రుతః |
యేన స్ఫీతీకృతం భూయస్తద్గృహం సమనాదయత్ || ౨౬
తత్ పరిత్రస్తన్త్రసమ్భ్రాన్త పర్యుత్సుకజనాకులమ్ |
సర్వతస్తుములాక్రన్దం పరితాపార్తబాన్ధవమ్ || ౨౭
సద్యో నిపతితానన్దం దీనవిక్లబదర్శనమ్ |
బభూవ నరదేవస్య సద్మ దిష్టాన్తమీయుషః || ౨౮
అతీతమాజ్ఞాయ తు పార్థివర్షభం యశస్వినం సమ్పరివార్య పత్నయః |
భృశం రుదన్త్యః కరుణం సుదుఃఖితాః ప్రగృహ్య బాహూ వ్యలపన్ననాథవత్ || ౨౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చషష్టితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Pañcaṣaṣṭitama Sargaḥ
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarēvāparēhani |
vandinaḥ paryupātiṣṭhaṃstatpārthiva nivēśanam || 1
sūtāḥ paramasaṃskārā maf̃galāścōttamaśrutāḥ |
gāyakā: stutiśīlāśca nigadantaḥ pṛthak pṛthak || 2
rājānaṃ stuvatāṃ tēṣāmudāttābhihitāśiṣām |
prāsādābhōgavistīrṇaḥ stutiśabdōhyavartata || 3
tatastu stuvatāṃ tēṣāṃ sūtānāṃ pāṇivādakāḥ |
apadānānyudāhṛtya pāṇivādā navādayan || 4
tēna śabdēna vihagāḥ pratibuddhā visasvanuḥ |
śākhāsthāḥ paf̃jarasthāśca yē rājakulagōcharāḥ || 5
vyāhṛtāḥ puṇyaśabdāśca vīṇānāṃ chāpi nissvanāḥ |
āśīrgēyaṃ ca gāthānāṃ pūrayāmāsa vēśma tat || 6
tata śśuchisamāchārāḥ paryupastthānakōvidāḥ |
strīvarṣadharabhūyiṣṭhā upatasthuryathāpuram || 7
harichandanasampṛktamudakaṃ kāñchanairghaṭaiḥ |
āninyussnānaśikṣājñā yathākālaṃ yathāvidhi || 8
maf̃galālambanīyāni prāśanīyānyupaskarān |
upaninyustathāpyanyāḥ kumārībahulāḥ striyaḥ || 9
sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvaṃ vidhivadarchitam |
sarvaṃ suguṇalakṣmīvattadbabhūvābhihārikam || 10
tata ssūryōdayaṃ yāvatsarvaṃ parisamutsukam |
tasthāvanupasamprāptaṃ kiṃsvidityupaśaf̃kitam || 11
atha yāḥ kōsalēndrasya śayanaṃ pratyanantarāḥ |
tāḥ striyastu samāgamya bhartāraṃ pratyabōdhayan || 12
tathāpyuchitavṛttā stā vinayēna nayēna ca |
nahyasya śayanaṃ spṛṣṭvā kif̃chidapyupalēbhirē || 13
tāḥ striyassvapnaśīlajñāśchēṣṭāsañchalanādiṣu |
tā vēpathuparītāśca rājñaḥ prāṇēṣu śaf̃kitāḥ |
pratisrōtastṛṇāgrāṇāṃ sadṛśaṃ saf̃chakāśirē || 14
atha sandēhamānānāṃ strīṇāṃ dr̥ṣṭvā ca pārthivam |
yattadāśaf̃kitaṃ pāpaṃ tasya jajñē viniśchayaḥ || 15
kāusalyā ca sumatrachā putraśōkaparājitē |
prasuptē na prabudhyētē yathā kālasamanvitē || 16
niṣprabhā ca vivarṇā ca sannā śōkēna sannatā |
na vyarājata kāusalyā tā rēva timirāvr̥tā || 17
kāusalyānantaraṃ rājñassumitrā tadanantaram |
na sma vibhrājatē dēvī śōkāśrululitānanā || 18
tē ca dr̥ṣṭvā tathā suptē śubhē dēvyāu ca taṃ nr̥pam |
suptamēvōdgataprāṇamantaḥpuram-adṛśyata || 19
tataḥ prachukruśurdīnā ssasvaraṃ tā varāṅganāḥ |
karēṇava ivāraṇyē sthānaprachyutayūthapāḥ || 20
tāsām-ākrandaśabdēna sahasōddhatachētanē |
kāusalyā ca sumitrā ca tyaktanidrē babhūvatuḥ || 21
kāusalyā ca sumitrā ca dr̥ṣṭvā spaṣṭvā ca pārthivam |
hā nāthēti parikruśya pētaturdharaṇītalē || 22
sā kōsalēndraduhitā vēṣṭamānā mahītalē |
na babhrāja rajōdhvastā tā rēva gaganāch-chyutā || 23
nr̥pē śāntaguṇē jātē kāusalyāṃ patitāṃ bhuvi |
apaśyaṃstāḥ striyaḥ sarvā hatāṃ nāgavadhūmiva || 24
tatassarvā narēndrasya kāikēyīpramukhāḥ striyaḥ |
rudantya śśōkasantaptā nipēturgatachētanāḥ || 25
tābhis-sa balavānnādaḥ krōśantībhir-anudrutaḥ |
yēna sphītīkṛtaṃ bhūyastad-gṛhaṃ samanādayat || 26
tat paritras-tantrasambh rānta paryutsukajanākulam |
sarvatastumulākrandam paritāpārtabāndhavam || 27
sadyō nipatitānandaṃ dīnaviklabadarśanam |
babhūva naradēvasya sadma diṣṭāntam-īyuṣaḥ || 28
atītamājñāya tu pārthivarṣabhaṃ yaśasvinaṃ samparivārya patnayaḥ |
bhṛśaṃ rudantyaḥ karuṇaṃ suduḥkhitāḥ pragṛhya bāhū vyalapannanāthavat || 29
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē pañcaṣaṣṭitamasargaḥ