అయోధ్యాకాండ - త్రిషష్టితమ స్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 63

Ayōdhyākāṇḍa - Triṣaṣṭitama Sargaḥ

pratibuddhō muhūrtēna śōkōpahatacētasaḥ |
atha rājā daśarathas-sacin-tām ab h-ya-pa d-ya ta || 1

rāmalakṣmaṇayōścaiva vivāsā dvāsavōpamam |
āvivēśōpasargastaṃ tama ssūryam-ivāsuram || 2

sabhāryē nirgatē rāmē kāusalyāṃ kōśalēśvaraḥ |
vivakṣurasitāpāṅgāṃ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ || 3

sa rājā rajanīṃ ṣaṣṭhīṃ rāmē pravrājitē vanam |
ardharātrē daśaratha ssaṃsmaran duṣkṛtaṃ kṛtam || 4

sa rājā putraśōkārtaḥ smṛtvā duṣkṛtamātmanaḥ |
kāusalyāṃ putraśōkārtāmidaṃ vacanam abravīt || 5

yadācarati kalyāṇi! śubhaṃ vā yadi vāśubham |
tadēva labhatē bhadrē! kartā karmajam-ātmanaḥ || 6

gurulāghavam-arthānāmārambhē karmaṇāṃ phalam |
dōṣaṃ vā yō na jānāti na bāla iti hōcyatē || 7

kaścidāmravaṇaṃ chittvā palāśāṃ śca niṣiñcati |
puṣpaṃ dṛṣṭvā phalē gṛdhnu ssa śōcati phalāgamē || 8

avijñāya phalaṃ yō hi karma tvēvānudhāvati |
sa śōcēt-phalavēlāyāṃ yathā kiṃśukasēcakaḥ || 9

sōhamāmravaṇaṃ chitvā palāśāṃśca nyaṣēcayam |
rāmaṃ phalāgamē tyaktvā paścācchōcāmi durmatiḥ || 10

labdhaśabdēna kāusalyē! kumārēṇa dhanuṣmatā |
kumāraś-śabdavēdhīti mayā pāpamidaṃ kṛtam || 11

tadidaṃ mē'nusammp rāp taṃ dēv i! d uḥ k haṃ s va-yaṃ k r̥ tam |
sam mō hā d i h a bā lēna-ya t hā s-yā d-b h akṣ i taṃ v iṣam || 12

ya t hān-yah p uruṣah kaśc i t pa lāśā iṛ-mō h i t ō b h avē t |
ēvaṃ mamā p-y av i-jñā taṃ śab d avē d h-yam a-yaṃ p h a lam || 13

dēv-yan ūḍ hā t vam ab b h av ō-y uvarā j ō b h avā m-y aham |
ta t ah p rāvṛḍ an u-p rāp tā mada kāma v ivar d h i nēē || 14

u pās-ya ca rasān b b hā umān s tap t vā ca jaga dan ś u b b h iḥ |
parē tā-ca r i tāṃ b b hēē māṃ rav i r-ā-v iśatē d iśam || 15

uṣ-ṇam and ar-da d hē sad-yas s n ig d handā dad r̥ś i rē g h anāḥ |
ta t ō ja-h r̥ṣ i rē saṛvē b b hēkasā ran ga baṛ h iṇah || 16

k l i n n a pa kṣō t-tarās snā tāḥ k r̥ cc h rād iv a pa ta t r iṇah |
vṛṣṭ i vā tāva d h ū tāg rān pāda pān ab h i-pē d i rē || 17

pa t i tē nā m b b h asācc h an nah pa tamānēna cā sa-k r̥ t |
ā-ba b b hā u ma t tasā ran gas tō-ya rāś i r-ivāca lah || 18

pāṇḍu rā r uṇa vaṛṇā n i s rō tā n i v i-ma lā n-y ap i |
s us r u v uṛ-g i r i d hā t u b b h-yas sab h as mā n i b h u-jaṅgava t || 19

ā-k u lā r uṇa tō-yā n i s rō tā n i v i-ma lā n-y ap i |
un māṛga ja la vā h i nēē ba b b h ū v uṛ-ja l adāga mē || 20

tasm i n n a t i-s u k hē kā lē d h an uṣ mān i ṣ umān ra t hēē |
v-yā-yāma k r̥ ta saṅka l pas sar a-yū m an va-gāṃ nadēēm || 21

n i-pānē ma h i ṣaṃ rā t rā u ga-jaṃ vā'b h-yā-ga taṃ nadēēm |
an-yaṃ vā ś vāpadaṃ kañc i j-j i-g hān s u r-a-j i tēnd r i-yah |
tasm i n s-ta t rā ham ēkāndē rā t rā u v iv r̥ ta kāṛ m u kah || 22

ta t rā ham saṃ v r̥ taṃ van-yaṃ ha tavāns tēē ram āga tam |
an-yaṃ cā p i mṛgaṃ h in s raṃ śab d aṃ ś r u t vā'b b h-y u pāga tam || 23

at hānd hand akā rē t v-aś rā u ṣaṃ ja lē k um b b h as-ya pūṛ-ya tah |
acakṣuṛ-v i-ṣa-yē g h ōṣaṃ vā r aṇas-yēva naṛ da tah || 24

ta t ō'haṃ śaram u d d h r̥ t-ya dēēp tam āśēē v iṣōpamam |
śab d am p r a t i ga-ja p rēēp s u r-ab h i-lakṣ-ya t v-apā ta-yam || 25

am uñcaṃ n iś i taṃ bāṇam aham āśēē v iṣōpamam |
ta t r a vā g-u ṣas i v-yak tā p rā d urā sēē d-vanā u kasah || 26

hā hēē t i pa ta tas tō-yē bāṇā b h i-ha ta maṛ maṇah || 27

tasm i n n i-pa t i tē bāṇē vāg a-ba b h ū va ta t r a mān uṣēē |
ka t h am as mad-v i-d hē śas t r am n i-pa tē t-t u tapas v i n i || 28

pr av iv i k tāṃ nadēēṃ rā t rā v-u dā hā rō'h am āga tah |
iṣ uṇā b b h i-ha tah kē na kas-ya vā kiṃ k r̥ taṃ ma-yā || 29

r̥ṣēṛ-h i n-yas ta danḍas-ya vanē van-yēna jēēva tah |
ka t h am n u śas rēṇa va d h ō mad v i-d h as-ya v i-d hēē-ya tē || 30

jaṭā b b hāra d h aras-yāiva val-ka lā j i na vāsasah |
k ō va d hēna mamāṛ t hēē s-yā t-kiṃ vās-yā-pa-k r̥ taṃ ma-yā || 31

ēvaṃ n iṣ-p h a lam āra b b h d ham kēva lā n aṛ t h asañ h i tam |
na kaśc i t-sā d h u man-yē ta-ya t hāiva g u r u ta l pag am || 32

nā ham ta t hā'n u śōcām i jēēv i ta kṣa-yam ā t manah |
mā taraṃ p i taraṃ cō b b hā v-an u-śōcām i mad vad hē || 33

tad ē tan m i t h u naṃ vṛd d haṃ c i ra kā la b b r̥ taṃ ma-yā |
ma-y i pañca t vam ā-pan nē kāṃ vṛ t t iṃ vaṛ ta-y iṣ-ya t i || 34

vṛd d hā i ca mā tā p i tarā v-ahaṃ cā i-kē ṣ uṇā ha tā |
kē na sma n i-ha tā s-saṛvē s u-bā lē nāk r̥ tā t manā || 35

tāṃ g i raṃ karuṇāṃ śru t vā mama d h aṛmā n u-kāṅkṣ i nah |
karā b b h-yāṃ sa-śaraṃ cā pam v-ya t h i tas-yā pa ta d-b b h u v i || 36

tas-yā ham karuṇaṃ śru t vā n iś i lā la va t ō ba h u |
sam b b h rānta ś-śōka vē gēna b b h r̥ ś am ā saṃ v icē tanah || 37

taṃ dēś am aham ā-gam-ya dēē na sa t t vas-s ud uṛ-mandāḥ |
apaś-yam iṣ uṇā tēē rē sar a-y vās-tāpasaṃ ha tam || 38

avakēēṛṇa jaṭā b b hāraṃ pr av id d h a ka la śō d akam |
pān s u śōṇ i ta d ig d hāṅgaṃ śa-yānam śal-ya pēēḍ i tam || 39

sa mā m u d vēēkṣ-ya nē t rā b b h-yāṃ t r as tam as vas ta cē ta sam |
it-y uvāca ta t ō k rū raṃ d i d h akṣan n iv a tē jasā || 40

kiṃ tavā-pa-k r̥ taṃ rājan vanē n i-vasa tā ma-yā |
j i-hēēṛ-ṣ u-ram b b h ō g uṛ v-aṛ t h am yad ahaṃ tā d i tas-t va-yā || 41

ē-kēna k h a l u bāṇēna maṛ maṇ-y-ab h i-ha tē ma-y i |
dvā-vand handā u vṛd d hā u mā tā jan a-y i tā ca mē || 42

tā u ka t h am d uṛ ba lānd handā u ma t-p r a tēēkṣā u p i-pā s i tā u |
c i ram āśā k r̥ tāṃ tṛṣ-ṇāṃ kaṣṭāṃ sand hāra-y iṣ-ya tah || 43

na nūnaṃ tapas ō's t i p h a la-yō gaś-ś r u tas-ya vā |
p i tā-yan māṃ na jānā t i śa-yānaṃ pa t i taṃ b b h u v i || 44

jānann ap i ca kiṃ k uṛ-yād aśak t i r-apar i-k r amaḥ |
b b h id-yamānam ivā śak tas-t r a t um an-y ō nag ō nagam || 45

p i t us-t vam ēva mē ga t vā śēēg h r am āca-kṣ-ya rāghava |
na t vām an u-da hē t-k r u d d h ō vanaṃ vah n i r-ivā i d h i tah || 46

i-yam ē-kapadēē rājan-ya t ō mē p i t u rāś r amaḥ |
taṃ pr asāda-ya ga t vā t vaṃ na t vāṃ sa k u p i taś-śapē t || 47

v i-śal-yaṃ k u r u māṃ rājan maṛma mē n iś i taś-śarah |
ruṇa d d h i mṛd u sō t-sē d h am tēē ram am b b h u-ra-y ō ya t hā || 48

sa-śal-yah k l iś-ya tē p rāṇā iṛ-v i-śal-y ō v i-naś-y a t i |
it i mām av i-śac-cindā tas-ya śal-yāpa kaṛṣaṇē || 49

d uḥ k h i tas-ya ca dēē nas-ya mama śōkā t uras-ya ca |
lakṣa-yāmāsa hṛda-yē cindāṃ m un i s u tas tadā || 50

tām-yamānas-sa māṃ k r̥ cc h rād uvāca par amāṛ tav a t |
sēēdamān ō v iv r̥ t-tāṅg ō vēṣ-ṭamān ō ga tah kṣa-yam || 51

san s tam b b h-ya śōkaṃ d hāiṛ-yēna st h i rac i t t ō b h avā m-y aham |
b b rā h-maṇa ha t-yā k r̥ taṃ pāpaṃ hṛda-yā d-a-panēē-ya tām || 52

na dv i-jā t i r-ahaṃ rājan mā b b h ū t-tē manas ō v-ya t hā |
śū d rā-yām as m i vā iś-yēna jā t ō janapadā d h i pah! || 53

itēēva vada tah k r̥ cc h rā d-bāṇā b h i-ha ta maṛ maṇah v i-g hūṛṇa t ō v icēṣṭas-ya vēpamānas-ya b h ū ta lē |
tas-ya t vānam-yamānas-ya taṃ bāṇam aham u d d h aram sa mā m u d vēēkṣ-ya sand r as t ō ja hā u p rāṇāns tapō d h anah || 54

ja lāṛ d r a gā t rand u v i-lap-ya k r̥ cc h rān maṛ mav raṇaṃ sand a tam u c-c h vasandam |
ta t as sar a-y vāṃ tam ahaṃ śa-yānaṃ samēēkṣ-ya b b h ad rē's m i b b r̥ ś am v i ṣan nah || 55

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē triṣaṣṭitama Sargaḥ