అయోధ్యాకాండ - సప్తపఞ్చాశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 57

Ayōdhyākāṇḍa - Saptapañcāśa Sargaḥ

kathayitvā suduḥkhārtassumantrēṇa ciraṃ saha |
rāmē dakṣiṇakūlasthē jagāma svagṛhaṃ guhaḥ || 1

bharadvājābhigamanaṃ prayāgē ca sahāsanam |
āgirērgamanaṃ tēṣāṃ tatrasthāirupalakṣitam || 2

anujñātassumantrōtha yōjayitvā hayōttamān |
ayōdhyāmēva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ || 3

sa vanāni sugandhīni saritaśca sarāṃsi ca |
paśyannatiyayāu śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca || 4

tata ssāyāhna samayē tṛtīyēhani sārathiḥ |
ayōdhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha || 5

sa śūnyāmiva niśśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ |
sumantraścintayāmāsa śōkavēgasamāhataḥ || 6

kaccinna sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā |
rāmasantāpaduḥkhēna dagdhā śōkāgninā purī || 7

iti cintāparassūtō vājibhiś-śīghrapātibhiḥ |
nagaradvāramāsādya tvaritaḥ pravivēśa ha || 8

sumantram-abhiyāntaṃ taṃ śataśōtha sahasraśaḥ |
kva rāma iti pṛcchantas-sūtam-abhyadravan-narāḥ || 9

tēṣāṃ śaśamsa gaṅgāyāmahamāpṛcchya rāghavam |
anujñātō nivṛttōsmi dhārmikēṇa mahātmanā || 10

tē tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ |
ahō dhigiti niśśvasya hā! rāmēti ca cukruśuḥ || 11

śuśrāva ca vacastēṣāṃ bṛndaṃ bṛndaṃ ca tiṣṭhatām |
hatāsma khalu yē nēha paśyāma iti rāghavam || 12

dānayajñavivāhēṣu samājēṣu mahatsu ca |
na drakṣyāmaḥ puna rjātu dhārmikaṃ rāmamantarā || 13

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham |
iti rāmēṇa nagaraṃ pitṛvatparipālitam || 14

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām-anvantarāpaṇam |
rāmaśōkābhitaptānāṃ śuśrāva paridēvanam || 15

sa rājamārgamadhyēna sumantraḥ pihitānanaḥ |
yatra rājā daśarathas-tadēvōpayayāu gṛham || 16

sō'vatīrya rathāc-chīghraṃ rājavēśma praviśya ca |
kakṣyā ssaptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ || 17

harmyāir vimānāiḥ prāsādāir-avēkṣyātha samāgatam |
hāhākārakr̥tā nāryō rāmadarśanakarśitāḥ || 18

āyatair-vimalāir-nētrāiraśruvēgapar iplutāiḥ |
anyōnyamabhivīkṣantē vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 19

tatō daśarathastrīṇāṃ prāsādēbhya stata stataḥ |
rāmaśōkābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam || 20

saha rāmēṇa niryātō vinā rāma m ihāga tah |
sū tah kinnāma kāusal-yāṃ śōcandHand pr a t i-va kṣ-ya t i || 21

ya t hā ca man-yē d uṛ-jēēvam ēvaṃ na s u-k araṃ d h r u vam |
ācc h id-ya p u t rē n iṛ-yā tē kāusal-yā-ya t r a jēēva t i || 22

sa t-yarūpaṃ t u tad vāk-yaṃ rājñah s t rēēṇāṃ n i-śāma-yan |
pradēēp tam iv a śōkēna v ivēśa sa ha sā g r̥ ham || 23

sa prav iś-yāṣṭamēēṃ kakṣ-yāṃ rājānaṃ dēē nam ā t uram |
p u t ra śōka par i-m lān am apaś-ya t pāṇḍu rē g r̥ hē || 24

ab h i-gam-ya tam āsēē naṃ narēnd rē m ab h i-vād-ya ca |
s umant r ō rām a vacanaṃ ya t hō k taṃ pr a t-yavēda-ya t || 25

sa tūṣṇēēm ēva tacc h r u t vā rājā v i b b rānta cē ta sah |
mūṛcc h i t ō n-yapa ta d-b b h ū mā u rām a śōkā b h i-pēēḍ i tah || 26

ta t ōn d aḥ p u ram āv id d h am mūṛcc h i tē p r̥ t h ivēē pa tā u |
ud d h r̥ t-ya bā h ū c u-k rōśa nr̥ pa tā u pa t i tēkṣ i tā u || 27

s um i t r a-yā t u sa h i tā kāusal-yā pa t i taṃ pa t im |
u t-t hāpa-yāmāsa tadā vacanaṃ cēda m abravēēt || 28

imaṃ tas-ya mahā b b hāga! dū taṃ d uṣ-k ara kā r iṇah |
vanavā sād an u-p rāp taṃ kasmān na p r a t i-b b hāṣa sē || 29

ad-yāiv am ana-yaṃ kr̥ t vā v-yapa t r apas i rāghava! |
u t-t iṣṭ h a s u-k r̥ taṃ tēs t u śōkē nas-yā t-sa hā-ya tā || 30

dēva!-yas-yā b h a-yād rām am nān u-pṛcc h as i sāra t h im |
nē h a t iṣṭ h i t i kāikē-yēē v is ra b b d h am pr a t i-b b b hāṣ-ya tām || 31

sā ta t hō k t vā mahārājaṃ kāusal-yā śōka lā la sā |
d h araṇ-yāṃ n i-papa tāś u bāṣpav i-p l u ta b b hāṣ i nēē || 32

ēvaṃ v i-lap handēēṃ dṛṣṭ vā kāusal-yāṃ pa t i tāṃ b h u v i |
pa t iṃ cāvēēkṣ-ya tā s-saṛvā s u-s varaṃ r ur ud uḥ s t r i-yah || 33

ta t as tam and aḥ p u r a nādam u t-t h i taṃ samēēkṣ-ya vṛd d handā taruṇāś-ca mān avāḥ |
s t r i-yaś-ca saṛvā r ur ud us-samandas ta tah p uraṃ tad ā sēē t-p u na rēva saṅk u lam || 34

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē saptapañcāśasargaḥ