శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రిపఞ్చాశ సర్గము
స తం వృక్షం సమాసాద్య సన్ధ్యామన్వాస్య పశ్చిమామ్ |
రామో రమయతాం శ్రేష్ఠ ఇతి హోవాచ లక్ష్మణమ్ || ౧
అద్యేయం ప్రథమా రాత్రిర్యాతా జనపదాద్బహిః |
యా సుమన్త్రేణ రహితా తాం నోత్కణ్ఠితుమర్హసి || ౨
జాగర్తవ్యమతన్ద్రిభ్యామద్యప్రభృతి రాత్రిషు |
యోగక్షేమౌ హి సీతాయా వర్తేతే లక్ష్మణావయోః || ౩
రాత్రిం కథఞ్చిదేవేమాం సౌమిత్రే వర్తయామహే |
అపావర్తామహే భూమావాస్తీర్య స్వయమార్జితైః || ౪
స తు సంవిశ్య మేదిన్యాం మహార్హశయనోచితః |
ఇమాః సౌమిత్రయే రామో వ్యాజహార కథాః శుభాః || ౫
ధ్రువమద్య మహారాజో దుఃఖం స్వపితి లక్ష్మణ! |
కృతకామా తు కైకేయీ తుష్టా భవితుమర్హతి || ౬
సా హి దేవీ మహారాజం కైకేయీ రాజ్యకారణాత్ |
అపి న చ్యావయేత్ప్రాణాన్ దృష్ట్వా భరతమాగతమ్ || ౭
అనాథశ్చ హి వృద్ధశ్చ మయా చైవ వినాకృతః |
కిం కరిష్యతి కామాత్మా కైకేయీ వశమాగతః || ౮
ఇదం వ్యసనమాలోక్య రాజ్ఞశ్చ మతివిభ్రమమ్ |
కామ ఏవార్థధర్మాభ్యాం గరీయానితి మే మతిః || ౯
కో హ్యవిద్వానపి పుమాన్ ప్రమదాయాః కృతే త్యజేత్ |
ఛన్దానువర్తినం పుత్రం తాతో మామివ లక్ష్మణ || ౧౦
సుఖీ బత సభార్యశ్చ భరతః కేకయీసుతః |
ముదితాన్ కోసలానేకో యో భోక్ష్యత్యధిరాజవత్ || ౧౧
స హి సర్వస్య రాజ్యస్య ముఖమేకం భవిష్యతి |
తాతే చ వయసాతీతే మయి చారణ్యమాస్థితే || ౧౨
అర్థధర్మౌ పరిత్యజ్య యః కామమనువర్తతే |
ఏవమాపద్యతే క్షిప్రం రాజా దశరథో యథా || ౧౩
మన్యే దశరథాన్తాయ మమ ప్రవ్రాజనాయ చ |
కైకేయీ సౌమ్య సమ్ప్రాప్తా రాజ్యాయ భరతస్య చ || ౧౪
అపీదానీం తు కైకేయీ సౌభాగ్యమదమోహితా |
కౌసల్యాం చ సుమిత్రాం చ సమ్ప్రబాధేత మత్కృతే || ౧౫
మా స్మ మత్కారణాద్దేవీ సుమిత్రా దుఃఖమావసేత్ |
అయోధ్యమిత ఏవ త్వం కాల్యే ప్రవిశ లక్ష్మణ || ౧౬
అహమేకో గమిష్యామి సీతాయా సహ దణ్డకాన్ |
అనాథాయా హి నాథస్త్వం కౌశల్యాయా భవిష్యసి || ౧౭
క్షుద్రకర్మా హి కైకేయీ ద్వేష్యమన్యాయ్యమాచరేత్ |
పరిదద్యాహి ధర్మజ్ఞే భరతే మమ మాతరమ్ || ౧౮
నూనం జాత్యన్తరే కస్మిన్ స్త్రియః పుత్రైర్వియోజితాః |
జనన్యా మమ సౌమిత్రే తస్మాదేతదుపస్థితమ్ || ౧౯
మయా హి చిరపుష్టేన దుఖసంవర్ధితేన చ |
విప్రయుజ్యత కౌశల్యా ఫలకాలే ధిగస్తు మామ్ || ౨౦
మా స్మ సీమన్తినీ కాచిజ్జనయేత్పుత్రమీదృశమ్ |
సౌమిత్రే యోహమమ్బాయా దద్మి శోకమనన్తకమ్ || ౨౧
మన్యే ప్రీతివిశిష్టా సా మత్తో లక్ష్మణ శారికా |
యస్యాస్తచ్ఛ్రూయతే వాక్యం శుక పాదమరేర్దశ || ౨౨
శోచన్త్యా అల్పభాగ్యాయా న కిఞ్చిదుపకుర్వతా |
పుత్రేణ కిమపుత్రాయా మయా కార్యమరిన్దమ || ౨౩
అల్పభాగ్యా హి మే మాతా కౌశల్యా రహితా మయా |
శేతే పరమదుఃఖార్తా పతితా శోకసాగరే || ౨౪
ఏకో హ్యహమయోధ్యాం చ పృథివీం చాపి లక్ష్మణ |
తరేయమిషుభిః క్రుద్ధో నను వీర్యమకారణమ్ || ౨౫
అధర్మభయభీతశ్చ పరలోకస్య చానఘ |
తేన లక్ష్మణ నాద్యాహ మాత్మానమభిషేచయే || ౨౬
ఏతదన్యశ్చ కరుణం విలప్య విజనే వనే |
అశ్రుపూర్ణముఖో రామో నిశి తూష్ణీముపావిశత్ || ౨౭
విలప్యోపరతం రామం గతార్చిషమివానలమ్ |
సముద్రమివ నిర్వేగమాశ్వాసయత లక్ష్మణః || ౨౮
ధ్రువమద్య పురీ రాజన్నయోధ్యాయుధినాం వర |
నిష్ప్రభా త్వయి నిష్క్రాన్తే గతచన్ద్రేవ శర్వరీ || ౨౯
నైతదౌపయికం రామ యదిదం పరితప్యతే |
విషాదయసి సీతాం చ మాం చైవ పురుషర్షభ || ౩౦
న చ సీతా త్వయా హీనా న చాహమపి రాఘవ |
ముహూర్తమపి జీవావో జలాన్మత్స్యావినోద్ధృతౌ || ౩౧
నహి తాతం న శత్రుఘ్నం న సుమిత్రాం పరన్తప |
ద్రష్టుమిచ్ఛేయమద్యాహం స్వర్గం చాపి త్వయా వినా || ౩౨
తతస్తత్ర సుఖాసీనౌ నాతిదూరే నిరీక్ష్య తామ్ |
న్యగ్రోధే సుకృతాం శయ్యాం భేజాతే ధర్మవత్సలౌ || ౩౩
స లక్ష్మణస్యోత్తమపుష్కలం వచో |
నిశమ్య చైవం వనవాసమాదరాత్ |
సమాః సమస్తా విదధే పరన్తపః |
ప్రపద్య ధర్మం సుచిరాయ రాఘవః || ౩౪
తతస్తు తస్మిన్ విజనే వనే తదా |
మహాబలౌ రాఘవవంశవర్ధనౌ |
న తౌ భయం సమ్భ్రమమభ్యుపేయతు- |
ర్యథైవ సింహౌ గిరిసానుగోచరౌ || ౩౫
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిపఞ్చాశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Tripañcāśa Sargaḥ
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyām anvāsya paścimām |
rāmō ramayatāṃ śrēṣṭha iti hōvāca lakṣmaṇam || 1
adyēyaṃ prathamā rātrir-yātā janapadād bahiḥ |
yā sumantrēṇa rahitā tāṃ nōtkaṇṭhitum arhasi || 2
jāgartavyam atandribhyām adyaprabhr̥ti rātriṣu |
yōgakṣēmāu hi sītāyā vartētē lakṣmaṇāvayōḥ || 3
rātriṃ kathañcid ēvēmāṃ sāumitrē vartayāmahē |
apāvartāmahē bhūmāv-āstīrya svayam-ārjitāiḥ || 4
sa tu saṃviśya mēdinyāṃ mahārhaśayanōcitaḥ |
imāḥ sāumitrayē rāmō vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5
dhruvam adya mahārājō duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa! |
kṛtakāmā tu kāikēyī tuṣṭā bhavitum arhati || 6
sā hi dēvī mahārājaṃ kāikēyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayēt-prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam || 7
anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākr̥taḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kāikēyī vaśamāgataḥ || 8
idaṃ vyasanam ālōkya rājñaśca mativibhramam |
kāma ēvārthadharmābhyāṃ garīyān iti mē matiḥ || 9
kō hyavidvān api pumān pramadāyāḥ kr̥tē tya-jēt |
chandānuvartinaṃ putraṃ tātō mām iva lakṣmaṇa || 10
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kēkayīsutaḥ |
muditān kōsalān ēkō yō bhōkṣyatyadhirājavat || 11
sa hi sarvasya rājyasya mukham ēkaṃ bhaviṣyati |
tātē ca vayasātītē mayi cāraṇyam āsthitē || 12
arthadharmāu parityajya yaḥ kāmam anuvartatē |
ēvam āpadyatē kṣipraṃ rājā daśarathō yathā || 13
manyē daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kāikēyī sāumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14
apīdānīṃ tu kāikēyī sāubhāgyamadamōhitā |
kāusalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādhēta matkr̥tē || 15
mā sma matkāraṇād dēvī sumitrā duḥkham āvasēt |
ayōdhyām ita ēva tvaṃ kālyē praviśa lakṣmaṇa || 16
aham ēkō gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kāusalyāyā bhaviṣyasi || 17
kṣudrakarmā hi kāikēyī dvēṣyam-anyāyyām ācarēt |
paridadyāhi dharmajñē bharatē mama mātaram || 18
nūnaṃ jātyantarē kasmin striyaḥ putrair-viyōjitāḥ |
jananyā mama sāumitrē tasmād ētad upasthitam || 19
mayā hi cirapuṣṭēna duḥkhasaṃvardhitēna ca |
viprayujyata kāusalyā phalakālē dhigastu mām || 20
mā sma sīmantinī kācij-janayēt-putram īdr̥śam |
sāumitrē yōham ambāyā dadmi śōkam anantakam || 21
manyē prītivishiṣṭā sā mattō lakṣmaṇa śārikā |
yasyāstacchrūyatē vākyaṃ śuka pādamarērdasha || 22
śōcantyā alpabhāgyāyā na kiñcid upakurvatā |
putrēṇa kim aputrāyā mayā kāryam arindama || 23
alpab h āg-yā h i mē mā tā kāusal-yā ra h i tā ma-yā |
śē tē par ama d uḥ k hāṛ tā pa t i tā śōkasāgarē || 24
ē-kō h-y aham ayō d h-yāṃ ca p r̥ t h ivēēṃ cā p i lakṣmaṇa |
ta rē-yam iṣ u b h iḥ k r u d d h ō nan u vēēṛ-yam akā r aṇ am || 25
ad h aṛma b h aya b hēē taś-ca par a lōkas-ya cānag h a |
tēna lakṣmaṇa nād-yā ham ā t mān am ab h i-ṣēca-yē || 26
ē tad an-yaś-ca karuṇaṃ v i-lap-ya v i-ja nē vanē |
aś r u-pūṛṇa m u k h ō rām ō n iś i tūṣṇēēm u pāv iśat || 27
v i-lap-yōpa ra taṃ rāmam ga tāṛ c iṣ am ivā na lam |
samu d r am iv a n iṛ-vē gam āś vāsa-ya ta lakṣmaṇah || 28
d h r u vam ad ya p urēē rājan n-ayō d h-yā-y u d h i nāṃ vara |
n iṣ-pr ab hā t va-y i n iṣ-k rāndē ga tacand rēva śaṛvarēē || 29
nāi tad ā u pa-y i-kam rāma yad idaṃ par i-tap-ya tē |
v iṣāda-yas i sēē tāṃ ca māṃ cāiva p uruṣaṛṣab h a || 30
na ca sēē tā t va-yā hēē nā na cā ham ap i rāghava |
m u hūṛ tam ap i jēēvāv ō ja lān ma t-s-yā v iv ōn n d h r̥ tā u || 31
na h i tā taṃ na śat r ug h naṃ na s um i t rāṃ parandapa |
drakṣ-t um iccc hē-yam ad-yā ham s vaṛgaṃ cā p i t va-yā v i-nā || 32
ta t as-ta t ra s u k hā sēē nā u nā t i-dū rē n i-rēēkṣ-ya tām |
nyag rō d hē s u-k r̥ tāṃ śa-y-yāṃ b hē jā tē d h aṛmavatsa lā u || 33
sa lakṣmaṇas-yō t-tama p uṣ-ka laṃ vacō
n i-śam-ya cāivaṃ vanavā sam āda rā t |
samāḥ samas tā v i-dad hē parandapah
pr apad-ya d h aṛmaṃ s uc i rā-ya rāghavah || 34
ta t as-t u tasm i n v i-ja nē vanē tadā
mahāba lā u rāghavavanś avar d h anā u |
na tā u b h ayaṃ saṃ b h r am am ab h-y u-pē-ya t u-
ṛ-ya t hāiva sin hā u g i r i sān u gōcarā u || 35
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tripañcāśasargaḥ