అయోధ్యాకాండ - ద్విపఞ్చాశ స్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 52

Ayōdhyākāṇḍa - Dvipaf̃cāśa Sargaḥ

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ sāumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1

bhāskarōdayakālō'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asāu sukṛṣṇō vihagaḥ kōkilastāta! kūjati || 2

barhiṇānāṃ ca nirghōṣaḥ śrūyatē nadatāṃ vanē |
tarāma jāhnavīṃ sāumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3

vijñāya rāmasya vacaḥ sāumitrir-mitranandandah |
guhamāmantrya sūtaṃ ca sō'tiṣṭhad-bhrāturagrataḥ || 4

sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapati-stūrṇamāhūya sacivān idam abravīt || 5

asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthē śīghraṃ nāvam-upāhara || 6

taṃ niśamya samādēśaṃ guhā mātyagaṇō mahān |
upōhya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavēdayat || 7

tataḥ sa prāñjalir-bhūtvā guhō rāghavam abravīt |
upasthitēyaṃ nāurdēva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi tē || 8

tavāmara-sutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nāuriyaṃ puruṣavyāghra! tāṃ tvamārōha suvratā || 9

athōvāca mahātējā rāmō guham idaṃ vacah |
kṛtakāmō'smi bhavatā śīghram ārōpyatām i t i || 10

tataḥ kalāpān sannahya khaḍgāu bad h vā ca d h an v i nā u |
jagmatuṛ-yēna tā u gaṅgāṃ sēē ta-yā sa ha rāghavā u || 11

rām am ēva t u d h aṛma jñam u pagam-ya v i-nēē tav a t |
kim ahaṃ kar avāṇēē t i sū tah p rāñja l iṛ-abravēēt || 12

ta t ō'b r avēē d-dāśara t h iḥ s umant raṃ
spṛśan karēṇō t-tam adakṣ iṇēna |
s umant ra! śēēg h raṃ p u na rēva-yā h i
rājñah sa kāśē b h ava cā p ramat tah || 13

n ivar tas vē-t-y uvācāiva h-yē tāva d d h i k r̥ taṃ mama |
ra t ham v i-hā-ya pad b h-yāṃ t u gam iṣ-yām i mahāvan am || 14

ā t mānam t va b h-y an u-jñā tam avēēkṣ-yāṛ tah sa sāra t h iḥ |
s umant rah p uruṣav-yāg h ram āikṣ vākam ida m abravēēt || 15

nā t i-k rānt am idaṃ lōkē p uruṣēṇē h a kēnac i t |
tava sa b h rā t r̥-b b hāṛ-yas-ya vā sah p rāk r̥ tavad vanē || 16

na man-yē b rā h-macaryē's t i s vad hēē tē vā p h a lōda-yah |
māṛdavāṛ-java-yōṛ-vā p i t vāṃ cē d-v-yasan am āga tam || 17

sa ha rāghava vāidē h-yā b b h rā t rā cāiva vanē vasand |
t vaṃ ga t iṃ p rāp-s-yasē vēēra! t rēēn lōkāns t u ja-yann iv a || 18

va-yaṃ k h a l u ha tā rāma!-yē t va-yā'p-y u pavañc i tāḥ |
kāikē-y-yā vaśam ēṣ-yāmah pāpa-yā d uḥ k ha b b hā g i nah || 19

it i br u vannā t masamaṃ s umant rah sāra t h i s tadā |
dṛṣṭ vā dū raga taṃ rām am d uḥ k hāṛ t ō r ur udē c i r am || 20

ta t as t u v i-ga tē bāṣpē sū taṃ spṛṣṭ ōdakaṃ ś uc im |
rām as t u ma d h uraṃ vāk-yaṃ p u naḥ p u n a r-uvāca tam || 21

ikṣvākūṇāṃ t va-yā t u l-yaṃ s u hṛdaṃ n ōpa lakṣa-yē |
ya t hā daśara t h ō rājā māṃ na śōcē t-ta t hā k u r u || 22

śōkā-pa ha tacē tāś-ca vṛd d haś-ca jaga tēēpa t iḥ |
kāmab b hāvāva san naś-ca tasmād ē tad b r avēēm i tē || 23

yad-yad ā-jñāpa-yē t-k iñc i t-sa mahā t mā ma hēēpa t iḥ |
kāikē-y-yāḥ pr i-yakāmāṛ t h am kāṛ-yaṃ tad av i-kāṅkṣa-yā || 24

ē tad aṛ t h am h i rāj-yā n i p raśā sa t i narēś varāḥ |
yad ēṣāṃ saṛva k r̥ t-yēṣ u man ō na p ra t i-han-ya tē || 25

yad-ya t hā sa mahārāj ō nā lēēkam ad h i-gacc h a t i |
na ca tām-ya t i d uḥ k hēna s umant ra k u r u ta t-ta t hā || 26

adṛṣṭa d uḥ k ham rājānaṃ vṛd d ham āṛ-yaṃ j i tēnd r i-yam |
brū-yās-t vam ab h i-vād-yāiva mama hē t ō r-idaṃ vacah || 27

nāivā ham an u-śōcām i lakṣmaṇ ō na ca māi t h i lēē |
ayō d h-yā-yāś-cy u tāś-cēē t i vanē va t-s-yāma hēē t i ca || 28

ca t urdaśas u vaṛṣēṣ u n iv r̥ t-tēṣ u p u naḥ p u nah |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sēē tāṃ ca drakṣ-yasē kṣ ipram āga tān || 29

ē vam u k t vā t u rājānaṃ mā taraṃ ca s umant ra! mē |
an-yāś-ca dēvēē s-sa h i tāḥ kāikē-yēēṃ ca p u naḥ p u nah || 30

arōg-yaṃ brū h i kāusal-yām a t h a pādāb h ivandanam |
sēē tā-yā mama cāṛ-yas-ya vacanāl-lakṣmaṇas-ya ca || 31

brū-yāś-ca h i mahārājaṃ b h ara taṃ kṣ ipram ān a-ya |
āga taś-cā p i b h ara tah st hāp-y ō nr̥ pama tē padē || 32

b h ara taṃ ca par iṣ-vaj-ya-yā uvarāj-yē b h i-ṣ ic-ya ca |
as ma t-sandāpa jaṃ d uḥ k ham na t vā m ab h i-b h av iṣ-ya t i || 33

b h ara taś-cā p i vak tav-y ō ya t hā rāja n i vaṛ ta sē |
ta t hā mā t r̥ṣ u vaṛ tē t hāḥ saṛvās vē-vā v i-śēṣa tah || 34

ya t hā ca tava kāikē-yēē s um i t rā ca v iśēṣa tah |
ta t hāiva dēvēē kāusal-yā mama mā tā v iśēṣa tah || 35

tā tas-ya pr i-yakāmēna-yā uvarāj-y am apēkṣa tā |
lōka-yō r-u b b h a-yōḥ śak-yaṃ t va-yā-ya t-s u k ham ē d h i t um || 36

n ivar t-yamān ō rāmēna s umant rah śōka kaṛś i tah |
ta t-saṛvaṃ vacanaṃ śr u t vā snē hā t-kā k u t s t h am abravēēt || 37

yad ahaṃ n ōp acā rēṇa brū-yāṃ snē hād av i-k lab ah |
b h ak t imā n i t i ta t-tāvad vāk-yaṃ t vaṃ kṣandu m aṛ has i || 38

ka t h am h i t vad-v i-hēē n ō'haṃ pr a t i-yās-yām i tāṃ p urēēm |
tava tāvad v i-yō gēna p u t raśōkā k u lā m iv a || 39

sa-rām am ap i tāvan mē ra t haṃ dṛṣṭ vā tadā janah |
v i-nā rām am ra t haṃ dṛṣṭ vā v i-dēēṛ-yē tā'p i sā p urēē || 40

dāin-yaṃ h i nagarēē gacc hē d-dṛṣṭ vā śū n-yam i-mam ra t ham |
sū tāvaśēṣaṃ s vaṃ sā i n-yaṃ ha ta vēē ram ivā h avē || 41

dū rē'p i n i-vasandaṃ t vāṃ mānasē nāg ra tah st h i tam |
cin ta-yand ō'd-ya nūnaṃ t vāṃ n i-rā hā rāḥ k r̥ tāḥ pr a jāḥ || 42

dṛṣṭaṃ tad d h i t va-yā rāma!-yā d r̥ śaṃ t va t-pr avā sanē |
p ra jānāṃ saṅk u laṃ vṛ t taṃ t vā c-c hōka k lān tacē tasām || 43

āṛ tanād ō h i-yah pā urā iṛ-m u k tas-t va d-v i p r avā sanē |
sa-ra t ham māṃ n i-śām-yāiva k uṛ-y uḥ śa tag uṇaṃ ta tah || 44

ahaṃ kiṃ cā p i vakṣ-yām i dēvēēṃ tava s u t ō ma-yā |
nēē t ō'sā u mā t u lak u laṃ sandāpam mā k r̥ t hā i t i || 45

asa t-yam ap i nāivā ham brū-yāṃ vacana m ēēdr̥śam |
ka t h am ap r i-yam ē vā ham brū-yāṃ sa t-yam idaṃ vacah || 46

mama tāvad n i-yō gast hā s-t va d-band h u jana vā h i nah |
ka t h am ra t haṃ t va-yā hēē nam pr ava kṣ-yand i ha-yō t tamāḥ || 47

tan na śakṣ-yām-y ahaṃ gantu m ayō d h-yāṃ t va d-r̥ tē'nag h a |
vanavā sān u-yānā-ya mā m an u-jñā t u m aṛ has i || 48

yad i mē-yācamānas-ya t-yāgam ēva kar iṣ-yasi |
sa-ra t hō'gn iṃ pravēkṣ-yām i t-yak tamā t ra i h a t va-yā || 49

b h av iṣ-yand i vanē-yā n i tapō v i g h-na karāṇ i tē |
ra t hēna pr a t i-bā d h iṣ-yē tā n i sa t t vā n i rāghava! || 50

t va t-k r̥ tē na ma-yā'vāp taṃ ra t hacar-yā k r̥ taṃ s u k ham |
āśan sē t va t-k r̥ tē nā ham vanavā sa k r̥ taṃ s u k ham || 51

pr asēē dēcc hām i tē'raṇ-yē b h av i t uṃ p r a t-yanandarah |
p rēē t-yā b h i-h i tam icchām i b h ava mē p r a t-yanandarah || 52

imē cā p i ha-yā vēēra!-yad i tē vanavā s i nah |
par i-car-yāṃ kar iṣ-yand i p rāp-s-yand i par amāṃ ga t im || 53

tava śuś r ūṣaṇam mūṛ d h-nā kar iṣ-yām i vanē vasand |
ayō d h-yāṃ dēva lōkaṃ vā saṛva t hā pr a-ja-hām-y aham || 54

na h i śak-yā pravēṣṭ uṃ sā ma-yā-yō d h-yā t va-yā v i-nā |
rāja d hā nēē ma hēnd ras-ya-ya t hā d uṣ-k r̥ ta kar maṇā || 55

vanavā sē kṣa-yaṃ p rāp tē mamā iṣa h i manōra t hah |
yad anēna ra t hē nāiva t vāṃ va hē-yaṃ p urēēṃ p u nah || 56

ca t urdaśa h i vaṛṣāṇ i sa h i tas-ya t va-yā vanē |
kṣaṇab h ū tā n i-yās-yand i śa tasaṅk h-yān-ya t ō'n-ya t hā || 57

b b hṛ t-yavatsa la! t iṣṭ hantaṃ b h aṛ t r̥-p u t raga tē pa t h i |
b h ak taṃ b b hṛ t-yaṃ st h i taṃ st h i t-yāṃ t vaṃ na māṃ hā t um aṛ has i || 58

ēvaṃ ba h u-v id ham dēē naṃ-yācamānaṃ p u naḥ p u nah |
rām ō b b hṛ t-yān u-kam pēē t u s umant ram ida m abravēēt || 59

jānām i par amāṃ b h ak t iṃ ma-y i tē b h aṛ t r̥ vatsa la |
ś r̥ṇ u cā p i yad aṛ t h am t vāṃ p rēṣa-yām i p urēē m i tah || 60

nagarēēṃ t vāṃ ga taṃ dṛṣṭ vā jananēē mē-yavēē-yasēē |
kāikē-yēē pr a t-ya-yaṃ gacc hē d-i t i rām ō vanaṃ ga tah || 61

par i-t uṣṭā h i sā dēvēē vanavā saṃ ga tē ma-y i |
rājānaṃ nā t i-śaṅkē ta 'm i t h-yā vādēē' t i d hāṛ m i kam || 62

ēṣa mē pr a t h amah kal-p ō-yad am bā mē-yavēē-yasēē |
b h ara tā rakṣ i taṃ spēē taṃ p u t rarāj-yam avāp n u-yā t || 63

mama pr i-yāṛ t h am rājñaś-ca sara t has-t vam p urēēṃ v r a ja |
sand iṣṭaś-cā s i-yā naṛ t hāns tān stān brū-yās-ta t hā ta t hā || 64

it-yuk t vā vacanaṃ sū taṃ sān t va-y i t vā p u naḥ p u nah |
g u haṃ vacana m a-k lēē b ō rām ō hē t um ad abravēēt || 65

nē-dānēēṃ g u ha-yōg-yō'yaṃ vā s ō mē sa-janē vanē |
āvaś-yaṃ h-yāś r amē vā sah kaṛ tav-y as-tad-ga t ō v i-d h iḥ || 66

sō'haṃ g r̥ hēē t vā n i-yamaṃ tapas v i jana b h ūṣaṇam |
h i takāmah p i t uṛ-b h ū-yah sēē tā-yā lakṣmaṇas-ya ca || 67

jaṭāḥ kr̥ t vā gam iṣ-yām i n-yag rō d h a kṣēē ram ān a-ya |
ta t-kṣēē raṃ rājap u t rā-ya g u hah kṣ ipram u pā ha ra t || 68

lakṣmaṇas-yā t mas-ya cāiva rām as-tē nā-k arō j-jaṭāḥ |
dēēṛg h abā h uṛ-narav-yāg h r ō jaṭ i-la t vam ad hā r a-ya t || 69

tā u tadā cēē rav asanā u jaṭāmanḍa la d hā r iṇā u |
āśō b hē tām r̥ṣ i samā u b b h rā tarā u rām a lakṣmaṇā u || 70

ta t ō vāi k hān asaṃ māṛgam ās t h i tas-sa ha lakṣmaṇah |
v r a tam ā-d iṣṭ avān rām ah sa k hā-yaṃ g u ham abravēēt || 71

ap ramat t ō ba lē kōśē d uṛ gē janapadē ta t hā |
b h avē t hā g u ha rāj-yaṃ h i d urā rakṣa tamaṃ ma tam || 72

ta t as-taṃ sam an u-jñā-ya g u ham ikṣvāk u nandandah |
jagāma tūṛṇam av-yag rah sa b hāṛ-yas-sa ha lakṣmaṇah || 73

sa t u dṛṣṭ vā n adēē tēē rē nāvam ikṣvāk u nandandah |
t i tēēṛṣuḥ śēēg h r agāṃ gaṅgām idaṃ lakṣmaṇ am abravēēt || 74

ā-rō ha t vaṃ narav-yāg h r a st h i tāṃ nāvam imāṃ śanā iḥ |
sēē tāṃ cā rō pa-yā n-vakṣaṃ par i-g r̥ h-ya manas v i nēēm || 75

sa b h rā t uḥ śā sanam śru t vā saṛvam ap ra t i-kū la-yan |
ā-rōp-ya māi t h i lēēṃ pūṛvam ā-r u-rō-hā t mavāns ta tah || 76

at hā'r u-rō ha tē jasvēē s va-yaṃ lakṣmaṇa pūṛvajah |
ta t ō n iṣā-dā d h i-pa t iṛ-g u h ō jñā tēē nacōda-ya t || 77

rāghavō'p i mahā tējaah nāvam ā-r u h-ya tāṃ ta tah |
b rā h-mava t-kṣa t ravac-cāiva ja jāpa h i tam ā t manah || 78

āca m-ya ca-ya t hā śās t raṃ n adēēṃ tāṃ sa ha sēē ta-yā |
p rāṇa-ma t-p rēē t i saṃ hṛṣṭ ō lakṣmaṇaś-cām i ta pr ab h ah || 79

an u-jñā-ya s umant raṃ ca sa-ba lam cāiva taṃ g u ham |
āst hā-ya nāvaṃ rām as t u cōda-yāmāsa nāv i kān || 80

ta t as-tā iś-cō d i tā sā nā uḥ kaṛṇad hāra samā h i tā |
śu b h as-p h-yavē gā b h i-ha tā śēēg h raṃ sa l i lam a t-yagā t || 81

ma d h-yaṃ t u sam an u-p rāp-ya b b hā gēē-ra t h-yās-t van ind i tā |
vāidē hēē p rāñja l iṛ-b h ū t vā tāṃ n adēēm ida m abravēēt || 82

p u t r ō daśara t h as-yā-yaṃ mahārājas-ya d hēē ma tah |
n i-dēśaṃ pā r a-y i t vē-mam gaṅgē t va d-ab h i-rakṣ i tah || 83

ca t urdaśa h i vaṛṣāṇ i samag rāṇ-y uṣ-ya kānanē |
b h rā t rā sa ha ma-yā cāiva p u nah pr a t-yā-gam iṣ-ya t i || 84

ta t as-t vāṃ dēv i! s u-b h agē! kṣē mēna p u n a rāga tā |
ya kṣ-yē pr am u d i tā gaṅgē! saṛva kāma sam r̥ d d h i nēē || 85

t vaṃ h i t r i-pa t h agā dēv i! b rā h-ma lōkaṃ samēēkṣasē |
b b hāṛ-yā cōdad h i-rājas-ya lōkē'sm in-sam pr adṛś-yasē || 86

sā t vāṃ dēv i! namas-yām i p raśansām i ca śō b h anē |
p rāp ta rāj-yē narav-yāg h rē ś ivēna p u n a rāga tē || 87

gavāṃ śa ta sa ha s rāṇ i vas t rāṇ-y an naṃ ca pēśa lam |
b rā h-maṇē b h-yah pr adā s-yām i tava pr i-yac i-kēēṛṣa-yā || 88

s u rā g h aṭa sa ha s rēṇa māṃsab h ū tā u d anēna ca |
ya kṣ-yē t vāṃ p ra-ya tā dēv i p urēēṃ p u n a r-u pāga tā || 89

yā n i t va t-tēē ravā sēē n i dāiva tā n i ca sand i h i |
tā n i saṛvā n i-ya kṣ-yām i tēēṛ t hā n-yā-ya ta nā n i ca || 90

p u n a rēva mahābā h uṛ-ma-yā b b h rā t rā ca saṅga tah |
ayō d h-yāṃ vanavā sā t-t u prav iśat v-anag h ō'nag hē! || 91

ta t hā sam b b hāṣamāṇā sā sēē tā gaṅgām an ind i tā |
da kṣ iṇā da kṣ iṇaṃ tēē raṃ kṣ ipram ē vā b b h-y upāga ma t || 92

tēē raṃ t u sam an u-p rāp-ya nāvaṃ h i t vā nar aṛṣab h ah |
p rā t iṣṭ ha ta sa ha b b b h rā t rā vāidē h-yā ca parandapah || 93

at hā'b r avēē d-mahābā h uḥ s um i t rā nanda vaṛ d h anam |
b h ava san rakṣaṇāṛ t hā-ya sa janē v i-ja nē'p i vā || 94

avaś-yaṃ rakṣaṇaṃ kāṛ-yam adṛṣṭē v i-ja nē vanē |
ag ra t ō gacc h a sāum i t rē! sēē tā t vām an u-gacc h a t u || 95

pṛṣṭ h a t ō'haṃ gam iṣ-yām i t vāṃ ca sēē tāṃ ca pā la-yan |
an-yōn-yas-yē h a n ō rakṣā kaṛ tav-yā p uruṣaṛṣab h a || 96

na h i tāvad a t i-k rāntā s u-karā kācan a k r i-yā |
ad ya d uḥ k ham t u vāidē hēē vanavā sas-ya vē t-s-ya t i || 97

p r aṇaṣṭa jana sam bā d h am kṣē t rā rāmav ivar j i tam |
v iṣamaṃ ca p rapātaṃ ca vanam ad ya pravēkṣ-ya t i || 98

ś r̥ t vā rāmas-ya vacanaṃ pr a tas t hē lakṣmaṇ ō'g ra tah |
anand araṃ ca sēē tā-yā rāghav ō ragn u-nandanah || 99

ga taṃ t u gaṅgā-parapāram āś u
rām am s umant rah pr a ta taṃ n i-rēēkṣ-ya |
ad h v ap rak aṛṣād v i-n iv r̥ t ta d r̥ṣṭ i-
ṛ-m umōca bāṣpaṃ v-ya t h i tas tapas vēē || 100

sa lōkapā la pr a t i-ma p r ab b hāvavāṃ
s tēēṛ t vā mahā t mā varad ō mahān adēēm |
ta t ah sam r̥ d d hān śu b h a sas-y amā l i nah
k r amēṇa va t-sān m u d i tān u pāga ma t || 101

tā u ta t ra ha t vā ca t ur ō mahā mṛgān
varā ham r̥ś-yaṃ p r̥ṣa taṃ mahār ur um |
ādā-ya mē d h-yaṃ t var i taṃ b b h u b b h u kṣ i tā u
vā sā-ya kā lē-ya-ya t uṛ-vanas pa t im || 102

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē d v i p a ñ c ā ś a sargaḥ