శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
షట్చత్వారింశ సర్గము
తతస్తు తమసాతీరం రమ్యమాశ్రిత్య రాఘవః |
సీతాముద్వీక్ష్య సౌమిత్రిమిదం వచనమబ్రవీత్ || ౧
ఇయమద్య నిశా పూర్వా సౌమిత్రే! ప్రహితా వనమ్ |
వనవాసస్య భద్రం తే స నోత్కణ్ఠితుమర్హసి || ౨
పశ్య శూన్యాన్యరణ్యాని రుదన్తీవ సమన్తతః |
యథానిలయమాయద్భిర్నిలీనాని మృగద్విజైః || ౩
అద్యాయోధ్యా తు నగరీ రాజధానీ పితుర్మమ |
సస్త్రీపుంసా గతానస్మాఞ్శోచిష్యతి న సంశయః || ౪
అనురక్తా హి మనుజా రాజానం బహుభిర్గుణైః |
త్వాం చ మాం చ నరవ్యాఘ్ర! శత్రుఘ్న భరతౌ తథా || ౫
పితరం చ అనుశోచామి మాతరం చ యశస్వినీమ్ |
అపి వాన్ధౌ భవేతాం తు రుదన్తౌ తావభీక్ష్ణశః || ౬
భరతః ఖలు ధర్మాత్మా పితరం మాతరం చ మే |
ధర్మార్థకామసహితైర్వాక్యైర్వాశ్వాసయిష్యతి || ౭
భరతస్యానృశంసత్వం విచిన్త్యాహం పునః పునః |
నానుశోచామి పితరం మాతరం చాపి లక్ష్మణ! || ౮
త్వయా కార్యం నరవ్యాఘ్ర! మామనువ్రజతా కృతమ్ |
అన్వేష్టవ్యా హి వైదేహ్యా రక్షణార్థే సహాయతా || ౯
అద్భిరేవ తు సౌమిత్రే! వత్స్యామ్యద్య నిశామిమామ్ |
ఏతద్ధ్ది రోచతే మహ్యం వన్యేపి వివిధే సతి || ౧౦
ఏవముక్త్వా తు సౌమిత్రిం సుమన్త్రమపి రాఘవః |
అప్రమత్తస్త్వమశ్వేషు భవ సౌమ్యేత్యువాచ హ || ౧౧
సోశ్వాన్సుమన్త్రః సంయమ్య సూర్యేస్తం సముపాగతే |
ప్రభూతయవసాన్ కృత్వా బభూవ ప్రత్యనన్తరః || ౧౨
ఉపాస్య తు శివాం సన్ధ్యాం దృష్ట్వా రాత్రిముపస్థితామ్ |
రామస్య శయనం చక్రే సూతః సౌమిత్రిణా సహ || ౧౩
తాం శయ్యాం తమసాతీరే వీక్ష్య వృక్షదలైః కృతామ్ |
రామః సౌమిత్రిణా సార్ధం సభార్యస్సంవివేశ హ || ౧౪
సభార్యం సమ్ప్రసుప్తం తం భ్రాతరం వీక్ష్య లక్ష్మణః |
కథయామాస సూతాయ రామస్య వివిధాన్ గుణాన్ || ౧౫
జాగ్రతో హ్యేవ తాం రాత్రిం సౌమిత్రేరుదితో రవిః |
సూతస్య తమసాతీరే రామస్య బ్రువతో గుణాన్ || ౧౬
గోకులాకులతీరాయాస్తమసాయా విదూరతః |
అవసత్తత్ర తాం రాత్రిం రామః ప్రకృతిభిస్సహ || ౧౭
ఉత్థాయ స మహాతేజాః ప్రకృతీస్తా నిశామ్య చ |
అబ్రవీద్భ్రాతరం రామో లక్ష్మణం పుణ్యలక్షణమ్ || ౧౮
అస్మద్వ్యపేక్షాన్ సౌమิต్రే! నిరపేక్షాన్ గృహేష్వపి |
వృక్షమూలేషు సంసుప్తాన్ పశ్య లక్ష్మణ సామ్ప్రతమ్ || ౧౯
యథైతే నియమం పౌరాః కుర్వన్త్యస్మన్నివర్తనే |
అపి ప్రాణాన్న్యసిష్యన్తి న తు త్యక్ష్యన్తి నిశ్చయమ్ || ౨౦
యావదేవ తు సంసుప్తా స్తావదేవ వయం లఘు |
రథమారుహ్య గచ్ఛామః పన్థానమకుతోభయమ్ || ౨౧
అతో భూయోపి నేదానీమిక్ష్వాకుపురవాసినః |
స్వపేయురనురక్తా మాం వృక్షమూలాని సంశ్రితాః || ౨౨
పౌరా హ్యాత్మకృతాద్దుఃఖాద్విప్రమోచ్యా నృపాత్మజైః |
న తు ఖల్వాత్మనా యోజ్యా దుఃఖేన పురవాసినః || ౨౩
అబ్రవీల్లక్ష్మణో రామం సాక్షాద్ధర్మమివస్థితమ్ |
రోచతే మే తథా ప్రాజ్ఞ! క్షిప్ర మారుహ్యతామితి || ౨౪
అథ రామోబ్రవీచ్ఛ్రీమాన్సుమన్త్రం యుజ్యతాం రథః |
గమిష్యామి తతోరణ్యం గచ్ఛ శీఘ్రమితః ప్రభో || ౨౫
సూతస్తత స్సత్త్వరితః స్యన్దనం తైర్హయోత్తమైః |
యోజయిత్వ్రాథ రామాయ ప్రాఞ్జలిః ప్రత్యవేదయత్ || ౨౬
అయం యుక్తో మహాబాహో! రథస్తే రథినాం వర! |
త్వమారోహస్వ భద్రం తే ససీత స్సహలక్ష్మణః || ౨౭
తం స్యన్దనమధిష్ఠాయ రాఘవ స్సపరిచ్ఛదః |
శీఘ్రగామాకులావర్తాం తమసామతరన్నదీమ్ || ౨౮
స సన్తీర్య మహాబాహుః శ్రీమాన్ శివమకణ్టకమ్ |
ప్రాపద్యత మహామార్గమభయం భయదర్శినామ్ || ౨౯
మోహనార్థం తు పౌరాణాం సూతం రామోబ్రవీద్వచః |
ఉదఙ్ముఖః ప్రయాహి త్వం రథమాస్థాయ సారథే || ౩౦
ముహూర్తం త్వరితం గత్వా నివర్తయ రథం పునః |
యథా న విద్యుః పౌరా మాం తథా కురు సమాహితః || ౩౧
రామస్య వచనం శ్రుత్వా తథా చక్రే స సారథిః |
ప్రత్యాగమ్య చ రామస్య స్యన్దనం ప్రత్యవేదయత్ || ౩౨
తౌ సమ్ప్రయుక్తం తు రథం సమాస్థితౌ |
తదా ససీతౌ రఘువంశవర్ధనౌ |
ప్రచోదయామాస తతస్తురఙ్గమాన్ |
స సారథిర్యేన పథా తపోవనమ్ || ౩౩
తత స్సమాస్థాయ రథం మహారథః |
ససారథిర్దాశరథిర్వనం యయౌ |
ఉదఙ్ముఖం తం తు రథం చకార స |
ప్రయాణమాఙ్గల్య నిమిత్తదర్శనాత్ || ౩౪
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే షట్చత్వారింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaṭcactvāriṃśa Sargaḥ
tatastu tamasātīraṃ ramyamāśritya rāghavaḥ |
sītāmudvīkṣya saumitrimidaṃ vacanamabravīt || 1
iyamadya niśā pūrvā saumitrē! prahitā vanam |
vanavāsasya b h adraṃ tē sa nōtkaṇṭhitumarhasi || 2
paśya śūnyānyaraṇyāni rudantīva samantataḥ |
yathānilayamāyadbhir-nilīnāni mr̥gadvijaiḥ || 3
adyāyōdhyā tu nagarī rājadhānī piturmama |
sastrīpuṃsā gatānasmāñ-śōciṣyati na saṃśayaḥ || 4
anuraktā hi manujā rājānaṃ bahubhirguṇaiḥ |
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra! śatrughna bharatau tathā || 5
pitaraṃ cānuśōcāmi mātaraṃ ca yaśasvinīm |
api vāndhau b h avētāṃ tu rudantau tāvab h īkṣṇaśaḥ || 6
bharataḥ khalu d h armātmā pitaraṃ mātaraṃ ca mē̄ |
d h armārt h akāmasahitair-vākyair-vāśvāsayiṣyati || 7
bharatasyān r̥ śaṃsatvaṃ vicintyāhaṃ punaḥ punaḥ |
nānuśōcāmi pitaraṃ mātaraṃ cāpi lakṣmaṇa! || 8
tvayā kāryaṃ naravyāghra! māmanuvrajatā kr̥tam |
anvēṣṭavyā hi vaidēhyā rakṣṇārt hē̄ sahāyatā || 9
adb h irēva tu saumitrē! vatsyāmyadya niśāmimām |
ēta d d h i rōcatē mah-yaṃ van-yē'p i v i-v id hē sa t i || 10
ē vam u k t vā t u sāum i t r iṃ s umant r am ap i rāghavah |
ap ramat tas-t vam aś vēṣ u b h ava sāum-yē t-y uvāca ha || 11
sō'ś vān s umant rah saṃ-yam-ya sūṛ-yē'staṃ sam u-pāga tē |
prab h ū ta-yavasān kr̥ t vā ba b h ūva p r a t-yanandarah || 12
u pās-ya t u ś ivāṃ sand h-yāṃ dṛṣṭ vā rā t r im upas t h i tām |
rāmas-ya śa-yan am cak rē sū tah sāum i t r i nā sa ha || 13
tāṃ śa-y-yāṃ tamasā tēē rē vēēkṣ-ya vṛkṣada lāiḥ k r̥ tām |
rām ah sāum i t r i nā sāṛd h am sab b hāṛ-yas-saṃ-v i-vēśa ha || 14
sab b hāṛ-yaṃ sam pr as u p taṃ taṃ b h rā taraṃ vēēkṣ-ya lakṣmaṇah |
ka t h a-yāmāsa sū tā-ya rāmas-ya v i-v id hān g uṇān || 15
jāgra t ō h-yēva tāṃ rā t r iṃ sāum i t rē r-u d i t ō rav iḥ |
sū tas-ya tamasā tēē rē rāmas-ya br u va t ō g uṇān || 16
gō-k u lā-k u la-tēē rā-yās-tamasā-yā v idū r a tah |
ava sa t-ta t ra tāṃ rā t r iṃ rām ah pr ak r̥ t i b h i s-sa ha || 17
u t-t hā-ya sa mahā tējaah pr ak r̥ tēēs-tā n i-śām-ya ca |
abravēēd b b h rā taraṃ rām ō lakṣmaṇaṃ p uṇ-ya lakṣmaṇ am || 18
as mad-v-yapa i kṣān sāum i t rē! n i-rapa i kṣān g r̥ hē ṣ v-ap i |
vṛkṣam ū lēṣ u saṃ s u p tān paś-ya lakṣmaṇa sām p r a tam || 19
ya t hā i tē n i-yamaṃ pā urāḥ k uṛvand-y as man n ivar ta nē |
ap i p rāṇān n-ya s iṣ-yan t i na t u t-yakṣ-yan t i n iśc-yam || 20
yāvad ēva t u saṃ s u p tās-tāvad ēva va-yaṃ lag h u |
ra t ham ā-r u h-ya gacc hāmah pan t hānam a k u tō b h a-yam || 21
a t ō b h ū-y ō'p i nē-dā nēē m ikṣvāk u p ur avā s i nah |
s vapē-y u r-an u-rak tā māṃ vṛkṣam ū lā n i saṃś r i tāḥ || 22
pā urā h-yā t ma-k r̥ tā d-d uḥ k hād v i p r amōk-yā nr̥ pā t ma jāiḥ |
na t u k h a l v-ā t manā-yō j-yā d uḥ k hēna p ur avā s i nah || 23
abravēēl-lakṣmaṇ ō rām am sākṣā d d h aṛmam iv a s t h i tam |
rōca tē mē ta t hā p rā jña! kṣ ipram ā r u h-ya tā m i t i || 24
at h a rām ō'b r avēēc-c h rēēmā n-s umant raṃ-y u j-ya tāṃ ra t h ah |
gam iṣ-yām i ta t ō'raṇ-yaṃ gacc h a śēēg h r am i tah prab h ō || 25
sū tas-ta tas-sa t-t var i tah s-yandanaṃ tāi r-ha-yō t tamāiḥ |
yō-ja-y i t vā' t h a rāmā-ya p rāñja l iḥ p r a t-yavēda-ya t || 26
a-yaṃ-y u k t ō mahābā h ō! ra t h as-tē ra t h i nāṃ vara! |
t vam ā rō ha s va b h adraṃ tē sa sēē tas-sa ha lakṣmaṇah || 27
taṃ s-yandanam ad h iṣṭ hā-ya rāghavas-sapar icc h adah |
śēēg h r agām ā k u lāvaṛ tāṃ tamasām a t ar an nadēēm || 28
sa sandēēṛ-ya mahābā h uḥ ś rēēmā n-ś ivam a-kaṇṭ akam |
p rā-pa d-ya ta mahāmāṛgam ab h ayaṃ b h aya darś i nām || 29
mō hanāṛ t h am t u pā urāṇāṃ sū taṃ rām ō'b r avēēd vacah |
udan m u k haḥ pr a-yā h i t vaṃ ra t ham ās t hā-ya sāra t hē || 30
m u hūṛ taṃ t var i taṃ ga t vā n ivar ta-ya ra t h am p u nah |
ya t hā na v id-y uḥ pā urā māṃ ta t hā k u r u samā h i tah || 31
rāmas-ya vacanaṃ śru t vā ta t hā cak rē sa sāra t h iḥ |
pr a t-yā-gam-ya ca rāmas-ya s-yandanaṃ p r a t-yavēda-ya t || 32
tā u sam p r a-y u k taṃ t u ra t h am samās t h i tā u
tadā sa sēē tā u ragn u-vanś avar d h anā u |
pr acōda-yāmāsa ta tas-t uran gamān
sa sāra t h i r-yēna pa t hā tapōvan am || 33
ta t as-samās t hā-ya ra t h am mahāra t haḥ
sa sāra t h iṛ-dāśara t h iṛ-vanam-ya-yā u |
udan m u k haṃ taṃ t u ra t h am cakāra sa
pr a-yāṇ am āṅgal-ya n i m i t ta darśanā t || 34
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaṭcactvāriṃśasargaḥ