అయోధ్యాకాండ - ద్విచత్వారింశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 42

Ayōdhyākāṇḍa - Dvicatvāriṃśa Sargaḥ

yāvattu niryatastasya rajōrūpamadr̥śyata |
naivēkṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1

yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvya-vardhatē vāsya dharaṇyāṃ putradarśanē || 2

na paśyati rajōpyasya yadā rāmasya b h ūmipaḥ |
tadārtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītalē || 3

tasya dakṣiṇamanvāgāt-kausalyā bāhuma ṅ ganā |
vāmaṃ cāsyānvagāt-pārśvaṃ kaikēyī bharatapriyā || 4

tāṃ nayēna ca sampannō dharmēna vinayēna ca |
uvāca rājā kaikēyīṃ samīkṣya vyathitēndriyaḥ || 5

kaikēyi! mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bharyā na ca bāndhavī || 6

yē ca tvāmanujīvanti nāhaṃ tēṣāṃ na tē mama |
kēvalārt h aparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7

agr̥hṇāṃ yacca tē pāṇimagniṃ pary ṇ ayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvam asmin lōkē paratra ca || 8

bharataś-cē t-pratēētaḥ syād-rājyaṃ prāpyē̄dam avyayam |
yan mē̄ sa dadyāt-pitrart h aṃ māmāṃ tad dattam āgamat || 9

atha rēṇu-samud h vastam samud t hāp-ya narād h i pam |
nyavar ta ta tadā dēvēē kāusal-yā śōkakaṛś i tā || 10

ha t vēva b rā h-maṇaṃ kāmā t spṛṣṭ vāgn i m iv a pāṇ i nā |
anva tap-ya ta d h aṛmā t mā p u t raṃ sañcin t-ya tāpasam || 11

n ivṛ t-yāiva n ivṛ t-yāiva sēēda t ō ra t h avar t mas u |
rājñō nā t i-ba b hā u rūpaṃ g ras tas-yāṃ ś uma t ō ya t hā || 12

v i-la lāpa ca d uḥ k hāṛ tah pr i-yaṃ p u t ram an u-smaran |
nagarānta m an u-p rāp taṃ bu d d h vā p u t ram at hā'bravēēt || 13

vā han a n āṃ ca m u k h-yānāṃ vahan tāṃ taṃ mamā t majam |
padā n i pa t h i dṛś-yandē sa mahā t mā na dṛś-ya tē || 14

yah s u k hēṣ v-upad hānēṣ u śē tē cand ana r ūṣ i tah |
vēē-ja-yamānō mahāṛ hā b h iḥ s t rēē b h iṛ-mama s u t ō t tamah || 15

sa nūnaṃ k va c id ē vād ya vṛkṣa m ū lam u pāś r i tah |
kāṣṭ h am vā yad i vāś mān am upad hā-ya śa-y iṣ-ya tē || 16

u t-t hā s-ya t i ca mē d i n-yāḥ k r̥ paṇah pān s u-k uṇṭ h i tah |
v i-n iś-ś vasan pr as ra vaṇā t karēṇū nām iv aṛṣab h ah || 17

drakṣ-yan t i nūnaṃ p uruṣā dēēṛg h abā h uṃ vanēcarāḥ |
rāmam u t-t hā-ya gacc h antaṃ lōk anā t h am anā t ha va t || 18

sā nūnaṃ janakas-yēṣṭā s u tā s u k h as ad ōc i tā |
kaṇṭ akā k r am aṇā k lān tā vanam ad ya gam iṣ-ya t i || 19

an ab h i jñā vanānāṃ sā nūnaṃ b h a-yam u pā iṣ-ya t i |
ś vāpadā naṛ d i taṃ śru t vā gam b hēē raṃ rō ma haṛṣa nam || 20

sakāmā b h ava kāikē-y i! v id h avā rāj-yam āva sa |
na h i taṃ p uruṣav-yāg h raṃ v i-nā jēēv i t u m u t sa hē || 21

it-yēvaṃ v i-lapan rājā janāug hē nā b h i-sam vṛ tah |
apas nā ta ivā r iṣṭ am prav i-vēśa p urō t tamam || 22

śū n-yaca t vara-vēś māntāṃ saṃ v r̥ tāpaṇadēva tām |
k lān tad uṛ ba la d uḥ k hāṛ tāṃ nā t-yākēēṛṇa mahā pa t hām || 23

tām avēēkṣ-ya p urēēṃ saṛvāṃ rāmam ē vā n u-cin ta-yan |
v i-lapan p rav iśad rājā g r̥ haṃ sūṛ-ya ivām b u dam || 24

mahā h rad am ivā kṣō b h-yaṃ s u-paṛṇēna h r̥ tō ragam |
rāmēna ra h i taṃ vēś ma vāidē h-yā lakṣmaṇēna ca || 25

at h a gad-gada-śab das-t u v i-lapan man u jād h i pah |
uvāca mṛd u man dāṛ t h am vacanaṃ dēē nam as var am || 26

kāusal-yā-yāṃ g r̥ haṃ śēēg h raṃ rāmamā t uṛ-na-yantu mām |
na h-yan-ya t ra mamāś vāsō hṛda-yas-ya b h av iṣ-ya t i || 27

it i br u vantaṃ rājānam ana-yan d vāradarś i nah |
kāusal-yā-yā g r̥ haṃ ta t ra n-yavēś-ya ta v i nēē tav a t || 28

ta t as-tas-ya prav iṣṭas-ya kāusal-yā-yā n i-vēśanam |
ad h i-r u h-yā p i śa-yan am ba b h ūva l u l i taṃ manah || 29

p u t rad va-yav i-hēē naṃ ca sn uṣa-yā'p i v ivar j i tam |
apaś-yad b h avanaṃ rājā naṣṭacand ram ivām b aram || 30

tacca dṛṣṭ vā mahārājō b h u-jam u d-yam-ya vēēṛ-yavān |
uccāis-s varēṇa c u-k rōśa hā! rāghava! ja hā s i mām || 31

s u k h i tā bata taṃ kā laṃ jēēv iṣ-yan t i narō t tamāḥ |
par iṣ-va jand ō-yē rāmaṃ drakṣ-yan t i p u n a rāga tam || 32

at h a rā t r-yāṃ pr a-pan nā-yāṃ kā larā t r-yām ivā t manah |
aṛ d h arā t rē daśara t h ah kāusal-yā m ida m abravēēt || 33

rāmaṃ mē'n u-ga tā dṛṣṭ i r-ad-yā p i na n ivar ta tē |
na t vā paś-yām i kāusal-yē! sā d h u māṃ pāṇ i nā spṛśa || 34

taṃ rām am ē vā n u-v ic i ta-yan tam
samēēkṣ-ya dēvēē śa-yanē narēnd ram |
u p ōp av iś-yā d h i-kam āṛ tarūpā
v i-n i-ś vasandēē v i-la lāpa k r̥ cc h r am || 35

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē d v i c a t v ā r i ṃ ś a sargaḥ