అయోధ్యాకాండ - చతుస్త్రింశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 34

Ayōdhyākāṇḍa - Catustriṃśa Sargaḥ

tataḥ kamalapatrākṣaḥ śyāmō nirupamō mahān |
uvāca rāma staṃ sūtaṃ piturākhyāhi mām iti || 1

sa rāmaprēṣitaḥ kṣipraṃ santāpakaluṣēndriyaḥ |
praviśya nr̥patiṃ sūtō niśvasantaṃ dadarśa ha || 2

upāraktam ivādityaṃ bhasmacchannam ivānalam |
taṭākam iva nistōyam apaśyaj-jagatīpatim || 3

ālōkya tu mahāprājñaḥ paramākulacētasa m |
rāmam ēvānuśōcantaṃ sūtaḥ prāñjalir-āsadat || 4

taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūtō jayāśiṣā |
bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇam abravīt || 5

ayaṃ sa puruṣavyāghrō dvāri tiṣṭhati tē sutaḥ |
brāhmaṇēbhyō dhanaṃ dattvā sarvañ-caivōpajīvinām || 6

sa tvā paśyatu bhadraṃ tē rāmas-satyaparākramaḥ |
sarvān suhr̥da āpṛcchya tvām idānīṃ didr̥kṣatē || 7

gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpatē |
vṛtaṃ rājaguṇāi ssarvāir-ādityam iva raśmibhiḥ || 8

sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryāt-sāgarōpamaḥ |
ākāśa iva niṣpaṅkō narēndraḥ pratyuvāca tam || 9

sumantrānaya mē dārān yē kēcid iha māmakāḥ |
dārāiḥ parivr̥tas-sarvāir-draṣṭum icchāmi dhārmikam || 10

sō'ntaḥpuram atītyaiva striyas tā vākyam abravīt |
āryāhvayati vō rājā gamyatāṃ tatra mā ciram || 11

ēvamuktāḥ striya ssarvāḥ sumantrēṇa nr̥pājñayā |
pracākramus tad bhavanaṃ bhartur-ājñāya śāsanam || 12

ardhasaptaśatās tāstu pramadās-tāmralōcanāḥ |
kāusalyāṃ parivāryātha śanāir-jagmur-dhṛtavratāḥ || 13

āgatēṣu ca dārēṣu samavēkṣya mahīpatiḥ |
uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya mē sutam || 14

sa sūtō rāmam ādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā |
jagāmābhimukhas-tūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpatēḥ || 15

sa rājā putram āyāntaṃ dṛṣṭvā dūrāt kṛtāñjalim |
utpapatāsanāt-tūrṇam ārta strījanasaṃvṛtaḥ || 16

sō'bhidudrāva vēgēna rāmaṃ dṛṣṭvā viśāmpatiḥ |
tam asamprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 17

taṃ rāmō'bhyapatat kṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
visaṃjñam iva duḥkhēna saśōkaṃ nr̥patiṃ tadā || 18

strīsahasraninādaśca sañjajñē rājavēśmani |
hā hā rāmēti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ || 19

taṃ par iṣ-vaj-ya bā h u b h-yāṃ tā v u b hā u rāma lakṣmaṇā u |
paṛ-yan kē sēē ta-yā sāṛd h am r udandah sam avēśayan || 20

at h a rāmō m u hūṛ tēna la b d h asaṅñ am ma hēēpa t im |
uvāca p rāñja l iṛ-b h ū t vā śōkāṛṇava par i-p l u tam || 21

ā-pṛcc hē t vāṃ mahārāja saṛvēṣām ēś varō's i nah |
pras t h i taṃ danḍakāraṇ-yaṃ paś-ya t vaṃ k u śa lēna mām || 22

lakṣmaṇaṃ ca n u-jānēē h i sēē tā cān vēē t i māṃ vanam |
kā r aṇāi r-ba h u b h i s-ta t h-yāi r-vāṛ-yamāṇā u na cēcc h a tah || 23

an u-jānēē h i saṛvān nah śōkam u t-sṛj-ya mā nada |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sēē tāṃ ca pr a jā-pa t i r-iv a pr a jāḥ || 24

pra tēēkṣamāṇam av-yag r am an u-jñāṃ jaga tēēpa tēḥ |
uvāca rājā sam p rēēkṣ-ya vanavā sā-ya rāghavam || 25

ahaṃ rāghava! kāikē-y-yā varadā nēna mō h i tah |
ayōd h-yā-yās-t vam ē vād ya b h ava rājā n i-gṛ h-ya mām || 26

ē vam u k t ō nr̥ pa t i nā rām ō d h aṛmab h r̥ tāṃ varah |
pra t-yuvācāñja l iṃ kr̥ t vā p i taraṃ vāk-yakōv i dah || 27

b h avān vaṛṣa sa ha s rā-ya p r̥ t h iv-yā nr̥ pa tē! pa t iḥ |
ahaṃ t v-araṇ-yē va t-s-yām i na mē kāṛ-yaṃ t va-yā n r̥ tam || 28

nava pañca ca vaṛṣāṇ i vanavā sē v i-hṛ t-ya tē |
p u nah pādā u g r a hēēṣ-yām i pra t i-jñāntē narād h i pa! || 29

r udannāṛ tah pr i-yaṃ p u t raṃ sa t-yapāśēna saṃ-ya tah |
kāikē-y-yā cōd-yamānas-t u m i t h ō rājā tam abravēēt || 30

ś rē-yasē vaṛd h a-yē tā ta! p u n a rāgamanā-ya ca |
gacc h as vā r iṣṭ am av-yag r ah pan t hānam a k u tō b h a-yam || 31

na h i sa t-yā t manas-tā ta! d h aṛmā b h i-manasas-tava |
v i n ivar ta-y i t uṃ b u d d h iḥ śak-ya tē ragn u-nandandah || 32

ad ya t v idānēēṃ rajanēēṃ p u t ra! mā gacc h a saṛva t hā |
ē-kā had arśanēnā p i sā d h u tāvac-carām-yaham || 33

mā taraṃ māṃ ca sam-paś-yan va sē mām ad ya śaṛvarēēm! |
taṛp i tas-saṛvakāmāis-t vaṃ ś vah kā lē sād h a-y iṣ-yasi || 34

d uṣ-k araṃ k r i-ya tē p u t ra saṛva t hā rāghava! t va-yā |
ma t-pr i-yāṛ t h am pr i-yāns-t-yak t vā yad-yā s i v i-ja naṃ vanam || 35

na caic h a n n mē pr i-yaṃ p u t ra śapē sa t-yēna rāghava |
c h an na-yā ca l i tas t v as m i s t r i-yā c h an n āgn i-k a l pa-yā || 36

vañcanā-yā t u la b d hā mē tāṃ t vaṃ n i s-taṛ t u m icchas i |
ana-yā vṛ t-ta sād i n-yā kāikē-y-yāb h i-p r a cōd i tah || 37

na cāi tad āś-carya tamam ya t-ta j-j-yēṣṭ h as-s u t ō mama |
apā-n r̥ tak a t h am p u t ra! p i taraṃ kaṛ t u m icchas i || 38

at h a rāmas-ta t hā śr u t vā p i t u rāṛ tas-ya b b hāṣ i tam |
lakṣmaṇēna sa ha b h rā t rā dēē n ō vacana m abravēēt || 39

p rāp-s-yām i-yān ad ya g uṇān kō mē ś vas tān pr adā s-ya t i |
apa-k r amaṇam ē vā tah saṛvakāmāi r-ahaṃ vṛṇē || 40

i-yaṃ sa rāṣṭ rā sa-janā d h anad hān-yasamā k u lā |
ma-yā v i-sṛṣṭā vasu d hā b h ara t ā-ya pr adēē-ya tām || 41

vanavā sak r̥ tā b u d d h i r-na ca mē'd ya ca l iṣ-ya t i |
yas-t uṣṭēna var ō da t tah kāikē-y-yāi varada! t va-yā || 42

dēē-ya tāṃ n i-k h i lē nāiva sa t-yas t vaṃ b h ava pāṛ t h ivah |
ahaṃ n i-dēśam b h ava t ō ya t hōk tam an u-pā la-yan || 43

ca t urdaśa samā va t-s-yē vanē vanacarā i s-sa ha |
mā v i-maṛś ō va s um a tēē b h ara t ā-ya pr adēē-ya tām || 44

na h i mē kāṅkṣ i taṃ rāj-yaṃ s u k ham ā t man i vā pr i-yam |
ya t hā n i-dēśaṃ kaṛ t uṃ vāi tavāiva rag h u-nandan a || 45

apa-gacc h a t u tē d uḥ k h am mā b h ūṛ-bāṣpapar i-p l u tah |
na h i kṣu b h-ya t i d uṛd h aṛṣah samudraḥ sa r i tām pa t iḥ || 46

nāivā ham rāj-yam icchām i na s u k ham na ca mē d i nēēm |
nāiva saṛvān i mān kāmān nas-vaṛgaṃ nāiva jēēv i tam || 47

t vā m ahaṃ sa t-yam icchām i nā n r̥ taṃ p uruṣaṛṣab h a |
pratyakṣaṃ tava sa t-yēna s u-k r̥ tēna ca tē śapē || 48

na ca śak-yaṃ ma-yā tā ta! st hā t uṃ kṣaṇam ap i prab h ō |
sa śōkaṃ d hāra-yas vē-mam na h i mē's t i v i-parya-yah || 49

ar t h i t ō h-yas m i kāikē-y-yā vanaṃ gacc hēē t i rāghava |
ma-yā cōk taṃ v r a-jāmēē t i ta t sa t-yam an u-pā la-yē || 50

mā cō t-kaṇṭ hāṃ k r̥ t hā dēva! vanē raṃ-s-yāma hē va-yam |
praśāntahar iṇākēēṛṇē nānāśak u n i-nā d i tē || 51

p i tā h i dāiva taṃ tā ta! dēva tānām ap i sm r̥ tam |
tasmād dāiva tam i t-yēva kar iṣ-yām i p i t uṛ-vacah || 52

ca t urdaśas u vaṛṣēṣ u ga tēṣ u narasa t tama |
p u naṛ-drakṣ-yasi māṃ p rāp taṃ san tāpō'yaṃ v i-m ucy a tām || 53

yēna saṃs tam b b h anēē-yō'yaṃ saṛvō bāṣpaga lō janah |
sa t vaṃ p uruṣa śāṛd ū la! kim aṛ t h am v i-k r i-yāṃ ga tah || 54

p uram ca rāṣṭ r am ca ma hēē ca kēva lā
ma-yā n i-sṛṣṭā b h ara t ā-ya dēē-ya tām |
ahaṃ n i-dēśam b h ava t ō'n u-pā la-yan
vanaṃ gam iṣ-yām i c i rā-ya sēv i t um || 55

ma-yā n i-sṛṣṭāṃ b h ara t ō ma hēēm i mām
saśāi laṣanḍāṃ sap urāṃ sakānanām |
ś ivāṃ s usēē mām an u-śā s t u kēva lam
t va-yā yad uk taṃ nr̥ pa tē ta t hās t u ta t || 56

na mē ta t hā pāṛ t h iv a d hēē-ya tē manō
ma ha t s u kāmēṣ u na cā t manah pr i-yē |
ya t hā n i-dēśē tava śiṣṭasam ma tē
v-yapa i t u d uḥ k ham tava ma t-k r̥ tē'nag h a || 57

tad ad ya nāivānag h a rāj-yam av-ya-yam
na saṛva kāmān na s u k ham na māi t h i lēēm |
na jēēv i taṃ t vām an r̥ tēna-yō ja-yan
vṛṇēē-ya sa t-yaṃ v r a tam as t u tē ta t hā || 58

p h a lā n i m ū lā n i ca b h akṣa-yan vanē
g i rēēṃś-ca paś-yan sa r i tas-sa rān s i ca |
vanaṃ p rav iś-yāiva v ic i t rapādapam
s u-k hēē b h av iṣ-yām i tavās t u n iṛ v r̥ t iḥ || 59

ēvaṃ sa rājā v-yasanāb h i-pan nah
śōkēna d uḥ k hēna ca tām-yamānah |
ā-l iṅg-ya p u t raṃ s u-v i-naṣṭa saññ ō
mō h am ga t ō nāiva c icēṣṭa kiñci t || 60

dēv-yas ta tas-saṃ r ur ud us-samē tā
s tāṃ vaṛ-ja-y i t vā n ara dēva pa t nēēm |
r udand s umant r ō'p i jagāma mūṛcc hāṃ
hā hā-k r̥ taṃ ta t ra ba b h ūva saṛvam || 61

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē catustriṃśasargaḥ