శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రయస్త్రింశ సర్గము
దత్త్వా తు సహ వైదేహ్యా బ్రాహ్మణేభ్యో ధనం బహు |
జగ్మతుః పితరం ద్రష్టుం సీతయా సహ రాఘవౌ || ౧
తతో గృహీతే దుష్ప్రేక్షే త్వశోభేతాం తదాయుధే |
మాలాదామభిరాబద్ధే సీతయా సమలఙ్కృతే || ౨
తతః ప్రాసాదహర్మ్యాణి విమానశిఖరాణి చ |
అధిరుహ్య జనశ్శ్రీమానుదాసీనో వ్యలోకయత్ || ౩
న హి రథ్యాః స్మ శక్యన్తే గన్తుం బహుజనాకులాః |
ఆరుహ్య తస్మాత్ప్రాసాదాన్ దీనాః పశ్యన్తి రాఘవమ్ || ౪
పదాతిం వర్జితచ్ఛత్రం రామం దృష్ట్వా జనాస్తదా |
ఊచుర్బహువిధా వాచ శ్శోకోపహతచేతసః || ౫
యం యాన్తమనుయాతి స్మ చతురఙ్గబలం మహత్ |
తమేకం సీతయా సార్ధమనుయాతి స్మ లక్ష్మణః || ౬
ఐశ్వర్యస్య రసజ్ఞః సన్ కామినాం చైవ కామదః |
నేచ్ఛత్యేవానృతం కర్తుం పితరం ధర్మగౌరవాత్ || ౭
యా న శక్యా పురా ద్రష్టుం భూతైరాకాశగైరపి |
తామద్య సీతాం పశ్యన్తి రాజమార్గగతా జనాః || ౮
అఙ్గరాగోచితాం సీతాం రక్తచన్దనసేవినీమ్ |
వర్షముష్ణం చ శీతం చ నేష్యన్త్యాశు వివర్ణతామ్ || ౯
అద్య నూనం దశరథస్సత్త్వమావిశ్య భాషతే |
న హి రాజా ప్రియం పుత్రం వివాసయితుమర్హతి || ౧౦
నిర్గుణస్యాపి పుత్రస్య కథం స్యాద్విప్రవాసనమ్ |
కిం పునర్యస్య లోకోయం జితో వృత్తేన కేవలమ్ || ౧౧
అనృశంస్యమనుక్రోశః శ్రుతం శీలం దమశ్శమః |
రాఘవం శోభయన్త్యేతే షడ్గుణాః పురుషోత్తమమ్ || ౧౨
తస్మాత్తస్యోపఘాతేన ప్రజాః పరమపీడితాః |
ఔదకానీవ సత్త్వాని గ్రీష్మే సలిలసఙ్క్షయాత్ || ౧౩
పీడయా పీడితం సర్వం జగదస్య జగత్పతేః |
మూలస్యేవోపఘాతేన వృక్షః పుష్పఫలోపగః || ౧౪
మూలం హ్యేష మనుష్యాణాం ధర్మసారో మహాద్యుతిః |
పుష్పం ఫలం చ పత్రం చ శాఖాశ్చాస్యేతరే జనాః || ౧౫
తే లక్ష్మణ ఇవ క్షిప్రం సపత్న్య స్సహబాన్ధవాః |
గచ్ఛన్తమనుగచ్ఛామో యేన గచ్ఛతి రాఘవః || ౧౬
ఉద్యానాని పరిత్యజ్య క్షేత్రాణి చ గృహాణి చ |
ఏకదుఃఖసుఖా రామమనుగచ్ఛామ ధార్మికమ్ || ౧౭
సముద్ధృతనిధానాని పరిధ్వస్తాజిరాణి చ |
ఉపాత్త ధనధాన్యాని హృతసారాణి సర్వశః || ౧౮
రజసాభ్యవకీర్ణాని పరిత్యక్తాని దైవతైః |
మూషకైఃపరిధావద్భిరుద్బిలైరావృతాని చ || ౧౯
అపేతోదకధూమాని హీనసమ్మార్జనాని చ |
ప్రణష్టబలికర్మేజ్యామన్త్రహోమజపాని చ || ౨౦
దుష్కాలేనేవ భగ్నాని భిన్నభాజనవన్తి చ |
అస్మాత్త్యక్తాని వేశ్మాని కైకేయీ ప్రతిపద్యతామ్ || ౨౧
వనం నగరమేవాస్తు యేన గచ్ఛతి రాఘవః |
అస్మాభిశ్చ పరిత్యక్తం పురం సమ్పద్యతాం వనమ్ || ౨౨
బిలాని దంష్ట్రిణ స్సర్వే సానూని మృగపక్షిణః |
త్యజన్త్వస్మద్భయాద్భీతా గజాస్సింహా వనాని చ || ౨౩
అస్మత్త్యక్తం ప్రపద్యన్తాం సేవ్యమానం త్యజన్తు చ |
తృణమాంస ఫలాదానాం దేశం వ్యాలమృగద్విజమ్ || ౨౪
ప్రపద్యతాం హి కైకేయీ సపుత్రా సహ బాన్ధవైః |
రాఘవేణ వనే సర్వే వయం వత్స్యామ నిర్వృతాః || ౨౫
ఇత్యేవం వివిధా వాచో నానాజనసమీరితాః |
శుశ్రావ రామః శ్రుత్వా చ న విచక్రేస్య మానసమ్ || ౨౬
స తు వేశ్మ పితుర్దూరాత్కైలాసశిఖరప్రభమ్ |
అభిచక్రామ ధర్మాత్మా మత్తమాతఙ్గవిక్రమః || ౨౭
వినీతవీరపురుషం ప్రవిశ్య తు నృపాలయమ్ |
దదర్శావస్థితం దీనం సుమన్త్రమవిదూరతః || ౨౮
ప్రతీక్షమాణోపి జనం తదార్త -
మనార్తరూపః ప్రహసన్నివాథ |
జగామ రామః పితరం దిదృక్షుః
పితుర్నిదేశం విధివచ్చికీర్షుః || ౨౯
తత్పూర్వమైక్ష్వాకసుతో మహాత్మా
రామో గమిష్యన్వనమార్తరూపమ్ |
వ్యతిష్ఠత ప్రేక్ష్య తదా సుమన్త్రం
పితుర్మహాత్మా ప్రతిహారణార్థమ్ || ౩౦
పితుర్నిదేశేన తు ధర్మవత్సలః
వనప్రవేశే కృతబుద్ధినిశ్చయః |
స రాఘవః ప్రేక్ష్య సుమన్త్రమబ్రవీ -
న్నివేదయస్వాగమనం నృపాయ మే || ౩౧
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయస్త్రింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Trayastriṃśa Sargaḥ
dattvā tu saha vaidēhyā brāhmaṇēbhyō dhanaṃ bahu |
jagmatūḥ pitaraṃ draṣṭuṃ sītayā saha rāghavau || 1
tatō gr̥hītē duṣprēkṣē tvaśōbhētāṃ tadāyudhē |
mālādāmabhirābaddhē sītayā samalaṅkr̥tē || 2
tataḥ prāsādaharmyāṇi vimānaśikharāṇi ca |
adhiruhya janaśśrīmānudāsīnō vyalōkayat || 3
na hi rathyāḥ sma śakyantē gantu ṃ bahujanākulāḥ |
aruhya tasmātprāsādān dīnāḥ paśyanti rāghavam || 4
padātiṃ varjitachatraṃ rāmaṃ dr̥ṣṭvā janāstadā |
ūcurbahuvidhā vāca śśōkōpahatacētasaḥ || 5
yaṃ yāntamanuyāti sma caturaṅgabalaṃ mahat |
tamēkaṃ sītayā sārdhamanuyāti sma lakṣmaṇaḥ || 6
aiśvaryasya rasajñaḥ san kāmināṃ caiva kāmadaḥ |
nēcchatyēvānr̥taṃ kartu ṃ pitaraṃ dharmagauravāt || 7
yā na śakyā purā draṣṭuṃ bhūtairākāśagairapi |
tāmadya sītāṃ paśyanti rājamārgagatā janāḥ || 8
aṅgarāgōcitāṃ sītāṃ raktacandanasēvinīm |
varṣamuṣṇaṃ ca śītaṃ ca nēṣyantyāśu vivarṇatām || 9
adya nūnaṃ daśarathassattvamāviśya bhāṣatē |
na hi rājā priyaṃ putraṃ vivāsayitumarhati || 10
nirguṇasyāpi putrasya kathaṃ syādvipravāsanam |
kiṃ punaryasya lōkōyaṃ jitō vr̥ttēna kēvalam || 11
anr̥śaṃsyamanukrōśaḥ śrutaṃ śīlaṃ damaśśamaḥ |
rāghavaṃ śōbhayantyētē ṣaḍguṇāḥ puruṣōttamam || 12
tasmāttasyōpaghātēna prajāḥ parama pīḍitāḥ |
audakānīva sattvāni grīṣmē salilasaṃkṣayāt || 13
pīḍayā pīḍitaṃ sarvaṃ jagadasya jagatpatēḥ |
mūlasyēvōpaghātēna vr̥kṣaḥ puṣpaphalōpagaḥ || 14
mūlaṃ hyēṣa manuṣyāṇāṃ dharmasārō mahādyutiḥ |
puṣpaṃ phalaṃ ca patraṃ ca śākhāścāsyētarē janāḥ || 15
tē lakṣmaṇa iva kṣipraṃ sapatnyas sahabāndhavāḥ |
gacchantamanugacchāmō yēna gacchati rāghavaḥ || 16
udyānāni parityajya kṣētrāṇi ca gr̥hāṇi ca |
ēkaduḥkhasukhā rāmamanugacchāma dhārmikam || 17
samuddhr̥tanidhānāni paridhvastājirāni ca |
upātta dhanadhānyāni hr̥tasārāni sarvaśaḥ || 18
rajasābhyavakīrṇāni parityaktāni daivataiḥ |
mūṣakaiḥ paridhāvadbhirudbilairāvr̥tāni ca || 19
apētōdakadhūmāni hīnasammārjanāni ca |
praṇaṣṭabalikarmējyāmantrahōmajapāni ca || 20
duṣkālēnēva bhagnāni bhinnabhājanavanti ca |
asmāttyaktāni vēśmāni kaikēyī pratipadyatām || 21
vanaṃ nagaramēvāstu yēna gacchati rāghavaḥ |
asmābhiśca parityaktaṃ puraṃ sampadyatāṃ vanam || 22
bilāni daṃṣṭriṇas sarvē sānūni mr̥gapakṣiṇaḥ |
tyajantvasmadbhayādbhītā gajāssiṃhā vanāni ca || 23
asmattvaktaṃ prapadyantāṃ sēvyamānaṃ tyajantu ca |
tr̥ṇamāṃsa phalādānāṃ dēśaṃ vyālamr̥gadvijam || 24
prapadyatāṃ hi kaikēyī saputrā saha bāndhavaiḥ |
rāghavēna vanē sarvē vayaṃ vatsyāma nirv r̥tāḥ || 25
ityēvaṃ bahuvidhā vācō nānājanasamīritāḥ |
śuśrāva rāmaḥ śrutvā ca na vicakrēsya mānasam || 26
sa tu vēśma piturdurātkailāsaśikharaprabham |
abhicakrāma dhārmātmā mattamātaṅgavikramaḥ || 27
vinītavērapuruṣaṃ praviśya tu nr̥pālayam |
dadarśāvasthitaṃ dīnaṃ sumantramavidūrataḥ || 28
pratīkṣamāṇōpi janaṃ tadārta -
manārtarūpaḥ prahasannivātha |
jagāma rāmaḥ pitaraṃ didr̥kṣuḥ
piturnidēśaṃ vidhivaccikīrṣuḥ || 29
tatpūrvamaikṣvākusutō mahātmā
rāmō gamiṣyanvanamārtarūpam |
vyatiṣṭhata prēkṣya tadā sumantraṃ
piturmahātmā pratihāraṇārtham || 30
piturnidēśēna tu dharmavatsalaḥ
vanapravēśē kr̥tabuddhiniścayaḥ |
sa rāghavaḥ prēkṣya sumantramabravī -
nnivēdayasvāgamanaṃ nr̥pāya me || 31
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trayastriṃśasargaḥ