శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రింశ సర్గము
సాన్త్వ్యమానా తు రామేణ మైథిలీ జనకాత్మజా |
వనవాసనిమిత్తాయ భర్తారమిదమబ్రవీత్ || ౧
సా తముత్తమసంవిగ్నా సీతా విపులవక్షసమ్ |
ప్రణయాచ్చాభిమానాచ్చ పరిచిక్షేప రాఘవమ్ || ౨
కిం త్వామన్యత వైదేహః పితా మే మిథిలాధిపః |
రామ! జామాతరం ప్రాప్య స్త్రియం పురుషవిగ్రహమ్ || ౩
అనృతం బత లోకోయమజ్ఞానాద్యది వక్ష్యతి |
తేజో నాస్తి పరం రామే తపతీవ దివాకరే || ౪
కిం హి కృత్వా విషణ్ణస్త్వం కుతో వా భయమస్తి తే |
యత్పరిత్యక్తుకామస్త్వం మామనన్యపరాయణామ్ || ౫
ద్యుమత్సేనసుతం వీర! సత్యవన్తమనువ్రతామ్ |
సావిత్రీమివ మాం విద్ధి త్వమాత్మవశవర్తినీమ్ || ౬
న త్వహం మనసాప్యన్యం ద్రష్టాస్మి త్వదృతేనఘ! |
త్వయా రాఘవ! గచ్ఛేయం యథాన్యా కులపాంసినీ || ౭
స్వయం తు భార్యాం కౌమారీం చిరమధ్యుషితాం సతీమ్ |
శైలూష ఇవ మాం రామ! పరేభ్యో దాతుమిచ్ఛసి || ౮
యస్య పథ్యం చ రామాత్థ యస్య చార్థేవరుధ్యసే |
త్వం తస్య భవ వశ్యశ్చ విధేయశ్చ సదానఘ! || ౯
స మామనాదాయ వనం న త్వం ప్రస్థాతుమర్హసి |
తపో వా యది వారణ్యం స్వర్గో వా స్యాత్సహ మే త్వయా || ౧౦
న చ మే భవితా తత్ర కశ్చిత్పథి పరిశ్రమః |
పృష్ఠతస్తవ గచ్ఛన్త్యా విహారశయనేష్వివ || ౧౧
కుశకాశశరేషీకా యే చ కణ్టకినో ద్రుమాః |
తూలాజినసమస్పర్శా మార్గే మమ సహ త్వయా || ౧౨
మహావాతసముద్ధూతం యన్మామపకరిష్యతి |
రజో రమణ! తన్మన్యే పరార్థ్యమివ చన్దనమ్ || ౧౩
శాద్వలేషు యథా శిశ్యే వనాన్తే వనగోచర! |
కుథాస్తరణతల్పేషు కిం స్యాత్సుఖతరం తతః || ౧౪
పత్రం మూలం ఫలం యత్త్వమల్పం వా యది వా బహు |
దాస్యసి స్వయమాహృత్య తన్మేమృతరసోపమమ్ || ౧౫
న మాతుర్న పితుస్తత్ర స్మరిష్యామి న వేశ్మనః |
ఆర్తవాన్యుపభుఞ్జానా పుష్పాణి చ ఫలాని చ || ౧౬
న చ తత్ర తతః కిఞ్చిద్ద్రష్టుమర్హసి విప్రియమ్ |
మత్కృతే న చ తే శోకో న భవిష్యామి దుర్భరా || ౧౭
య స్త్వయా సహ స స్వర్గో నిరయో యస్త్వయా వినా |
ఇతి జానన్పరాం ప్రీతిం గచ్ఛ రామ! మయా సహ || ౧౮
అథ మామేవమవ్యగ్రాం వనం నైవ నయిష్యతి |
విషమద్యైవ పాస్యామి మా విశం ద్విషతాం గమమ్ || ౧౯
పశ్చాదపి హి దుఃఖేన మమ నైవాస్తి జీవితమ్ |
ఉజ్ఝితాయాస్త్వయా నాథ! తదైవ మరణం వరమ్ || ౨౦
ఇమం హి సహితుం శోకం ముహూర్తమపి నోత్సహే |
కిం పునర్దశవర్షాణి త్రీణి చైకం చ దుఃఖితా || ౨౧
ఇతి సా శోకసన్తప్తా విలప్య కరుణం బహు |
చుక్రోశ పతిమాయస్తా భృశమాలిఙ్గ్య సస్వరమ్ || ౨౨
సా విద్ధా బహుభిర్వాక్యైర్దిగ్ధైరివ గజాఙ్గనా |
చిరసన్నియతం బాష్పం ముమోచాగ్నిమివారణిః || ౨౩
తస్యా స్ఫటికసఙ్కాశం వారి సన్తాపసమ్భవమ్ |
నేత్రాభ్యాం పరిసుస్రావ పఙ్కజాభ్యామివోదకమ్ || ౨౪
తచ్చైవామలచన్ద్రాభం ముఖమాయతలోచనమ్ |
పర్యశుష్యత బాష్పేణ జలోద్ధృతమివామ్బుజమ్ || ౨౫
తాం పరిష్వజ్య బాహుభ్యాం విసంజ్ఞామివ దుఃఖితామ్ |
ఉవాచ వచనం రామః పరివిశ్వాసయంస్తదా || ౨౬
న దేవి! తవ దుఃఖేన స్వర్గమప్యభిరోచయే |
న హి మేస్తి భయం కిఞ్చిత్స్వయమ్భోరివ సర్వతః || ౨౭
తవ సర్వమభిప్రాయమవిజ్ఞాయ శుభాననే! |
వాసం న రోచయేరణ్యే శక్తిమానపి రక్షణే || ౨౮
యత్సృష్టాసి మయా సార్ధం వనవాసాయ మైథిలి! |
న విహాతుం మయా శక్యా కీర్తిరాత్మవతా యథా || ౨౯
ధర్మస్తు గజనాసోరు! సద్భిరాచరితః పురా |
తం చాహమనువర్తేద్య యథా సూర్యం సువర్చలా || ౩౦
న ఖల్వహం న గచ్ఛేయం వనం జనకనన్దిని! |
వచనం తన్నయతి మాం పితు స్సత్యోపబృంహితమ్ || ౩౧
ఏష ధర్మస్తు సుశ్రోణి! పితుర్మాతుశ్చ వశ్యతా |
అతశ్చ తం వ్యతిక్రమ్య నాహం జీవితుముత్సహే || ౩౨
అస్వాధీనం కథం దైవం ప్రకారైరభిరాధ్యతే |
స్వాధీనం సమతిక్రమ్య మాతరం పితరం గురుమ్ || ౩౩
యత్త్రయం తత్త్రయో లోకాః పవిత్రం తత్సమం భువి |
నాన్యదస్తి శుభాపాఙ్గే! తేనేదమభిరాధ్యతే || ౩౪
న సత్యం దానమానౌ వా న యజ్ఞాశ్చాప్తదక్షిణాః |
తథా బలకరా స్సీతే! యథా సేవా పితుర్హితా || ౩౫
స్వర్గో ధనం వా ధాన్యం వా విద్యాః పుత్రాస్సుఖాని చ |
గురువృత్త్యనురోధేన న కిఞ్చిదపి దుర్లభమ్ || ౩౬
దేవగన్ధర్వగోలోకాన్బ్రహ్మలోకాం స్తథాపరాన్ |
ప్రాప్నువన్తి మహాత్మానో మాతాపితృపరాయణాః || ౩౭
స మాం పితా యథా శాస్తి సత్యధర్మపథే స్థితః |
తథా వర్తితుమిచ్ఛామి స హి ధర్మస్సనాతనః || ౩౮
మమ సన్నా మతిస్సీతే! త్వాం నేతుం దణ్డకావనమ్ |
వసిష్యామీతి సా త్వం మామనుయాతుం సునిశ్చితా || ౩౯
సా హి సృష్టానవద్యాఙ్గి వనాయ మదిరేక్షణే! |
అనుగచ్ఛస్వ మాం భీరు! సహధర్మచరీ భవ || ౪౦
సర్వథా సదృశం సీతే! మమ స్వస్య కులస్య చ |
వ్యవసాయమనుక్రాన్తా కాన్తే! త్వమతిశోభనమ్ || ౪౧
ఆరభస్వ శుభశ్రోణి! వనవాసక్షమాః క్రియాః |
నేదానీం త్వదృతే సీతే! స్వర్గోపి మమ రోచతే || ౪౨
బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ రత్నాని భిక్షుకేభ్యశ్చ భోజనమ్ |
దేహి చాశంసమానేభ్య స్సన్త్వరస్వ చ మా చిరమ్ || ౪౩
భూషణాని మహార్హాణి వరవస్త్రాణి యాని చ |
రమణీయాశ్చ యే కేచిత్క్రీడార్థాశ్చాప్యుపస్కరాః || ౪౪
శయనీయాని యానాని మమ చాన్యాని యాని చ |
దేహి స్వభృత్యవర్గస్య బ్రాహ్మణానామనన్తరమ్ || ౪౫
అనుకూలం తు సా భర్తుర్జ్ఞాత్వా గమనమాత్మనః |
క్షిప్రం ప్రముదితా దేవీ దాతుమేవోపచక్రమే || ౪౬
తతః ప్రహృష్టా ప్రతిపూర్ణమానసా |
యశశ్వినీ భర్తురవేక్ష్య భాషితమ్ |
ధనాని రత్నాని చ దాతుమఙ్గనా |
ప్రచక్రమే ధర్మభృతాం మనస్స్వినీ || ౪౭
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Triṃśa Sargaḥ
sāntvyamānā tu rāmēṇa maithilī janakātmajā |
vanavāsanimi ttāya bhartāramidam abravīt || 1
sā tamuttamasamvignā sītā vipulavakṣasam |
praṇayāccābhimānācca paricikṣēpa rāghavam || 2
kiṃ tvāma nyata vaidēhaḥ pitā mē mithilādhipaḥ |
rāma! jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣavigraham || 3
anr̥taṃ bata lōkō'yam-ajñānādyadi vakṣyati |
tējō nāsti paraṃ rāmē tapatēēva divākarē || 4
kiṃ hi kr̥tvā viṣaṇṇastvaṃ kutō vā bhayamasti tē |
yatparityaktukāmastvaṃ mām ananyaparāyaṇām || 5
dyumatsēnasutaṃ vīra! satyavantam anuvratām |
sāvitrīmiva māṃ viddhi tvam ātmavaśavartinīm || 6
na tvahaṃ manasāpya nyaṃ draṣṭāsmi tvadr̥tē'nagha! |
tvayā rāghava! gachēyaṃ yathānyā kulapāṃsinī || 7
svayaṃ tu bhāryāṃ kāumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satēēm |
śāilūṣa iva māṃ rāma! parēbhyō dātumichasi || 8
yasya pathyaṃ ca rāmāttha yasya cārthē'varudhyasē |
tvaṃ tasya bhava vaśyaśca vidhēyaśca sadānagha! || 9
sa māmanādāya vanaṃ na tvaṃ prasthātum arhasi |
tapō vā yadi vāraṇyaṃ svargō vā syāt saha mē tvayā || 10
na ca mē bhavitā tatra kaścit-pathi pariśramaḥ |
pr̥ṣṭhatastava gachantyā vihāraśayanēṣviva || 11
kuśakāśaśarēṣēēkā yē ca kaṇṭakinō drumāḥ |
tūlājinasamasparśā mārgē mama saha tvayā || 12
mahāvātasamuddhūtaṃ yan mām apakariṣyati |
rajō ramaṇa! tanmanyē parār dhyam iva candanam || 13
śādvalēṣu yathā śiśyē vanāntē vanagōcara! |
kuthāstaraṇatālpeṣu kiṃ syātsukhataraṃ tataḥ || 14
patraṃ mūlaṃ phalaṃ yattva m-alpaṃ vā yadi vā bahu |
dāsyasi svayamāhr̥tya tanmēmṛtarasōpamam || 15
na mātur-na pitus-tatra smariṣyāmi na vēśmanaḥ |
ārtavānyupabhuñjānā puṣpāṇi ca p h alāni ca || 16
na ca tatra tataḥ kiñcid draṣṭumarhasi vipriyam |
matkr̥tē na ca tē śōkō na bhaviṣyāmi durbharā || 17
yas-tvayā saha sa svargō nirayō yas-tvayā vinā |
iti jānannparāṃ prēētiṃ gacha rāma! mayā saha || 18
atha māmēvam-avyagrāṃ vanaṃ naiva nayiṣyati |
viṣamad-yāiva pāsyāmi mā vaśaṃ dviṣatāṃ gamam || 19
paścād-api hi duḥkhēna mama naivāsti jīvitam |
ujjhitāyāstvayā nātha! tadaiva maraṇaṃ varam || 20
imaṃ hi sahituṃ śōkaṃ muhūrtam-api nōtsahē |
kiṃ punardaśavarṣāṇi trīṇi cāikaṃ ca duḥkhitā || 21
iti sā śōkasantaptā vilapya karuṇaṃ bahu |
cukrōśa patimāyastā bhṛśāmāliṅgya sasvaram || 22
sā viddhā bahubhir-vākyāir-digdhāiriva gajāṅganā |
cirasanniyataṃ bāṣpaṃ mumōcāgnim-ivāraṇiḥ || 23
tasyā sphaṭikasaṅkāśaṃ vāri santāpasambhavam |
nētrābhyāṃ parisusrāva paṅkajābhyām-ivōdakam || 24
taccaivāmalacandrābhaṃ mukhamāyatalōcanam |
paryaśuṣyata bāṣpēṇa jalōddhr̥tamivāmbujam || 25
tāṃ par iṣ-vaj-ya bā h u b h-yāṃ v i saññām iv a d uḥ k h i tām |
uvāca vacanaṃ rām ah par iv iś vāsa-yan s tadā || 26
na dēv i! tava d uḥ k hēna s vaṛgam ap-yab h i-rōca-yē |
na h i mē's t i b h ayaṃ kiñci t-s va-yamb h ō r iv a saṛva tah || 27
tava saṛvam ab h i-p rā-yam av i-jñā-ya śu b hānanē! |
vāsaṃ na rōca-yē'raṇ-yē śak t imān ap i rakṣaṇē || 28
ya t-sṛṣṭā s i ma-yā sāṛd h am vanavā sā-ya māi t h i l i! |
na v i-hā t uṃ ma-yā śak-yā kēēṛ t i r-ā t mava tā ya t hā || 29
d h aṛmas t u gajanāsō r u! sad b h i r-ā-car i tah p urā |
taṃ cā ham an u-vaṛ tē'd-ya ya t hā sūṛ-yaṃ s uvaṛcalā || 30
na k h a l v ahaṃ na gacc hē-yaṃ vanaṃ janak anand in i! |
vacanaṃ tan na-ya t i māṃ p i t u s-sa t-yōpa b b r̥ṅ h i tam || 31
ēṣa d h aṛmas t u s uś r ōṇ i! p i t uṛ-mā t uś-ca vaś-ya tā |
a taś-ca taṃ v-ya t i-k r am-ya nā ham jēēv i t u m u t sa hē || 32
as vād hēē naṃ ka t h am dāivaṃ p r akā rāi r-ab h i-rād h-ya tē |
s vād hēē naṃ sama t i-k r am-ya mā taraṃ p i taraṃ g u r um || 33
ya t-t ra-yaṃ ta t-t ra-yō lōkāḥ pav i t r aṃ ta t-samaṃ b h uv i |
nān-yadas t i śu b hāpāṅgē! tē nēdam ab h i-rād h-ya tē || 34
na sa t-yaṃ dānamānā u vā na-ya jñāś-cāp tadakṣ iṇāḥ |
ta t hā ba lak arā sēē tē! ya t hā sēvā p i t uṛ-h i tā || 35
s vaṛgō d h anaṃ vā d hān-yaṃ vā v id-yāḥ p u t rās s u k hān i ca |
g u r u-vṛ t-y an u-rō d hēna na kiñc id ap i d uṛ la b h am || 36
dēvagand h aṛvagō lōkā n-b rā h-ma lōkāms ta t hā parān |
p rāp n uvan t i mahā tmān ō mā tā p i t r̥ parā-yaṇāḥ || 37
sa māṃ p i tā ya t hā śās t i sa t-y ad h aṛmap a t hē st h i tah |
ta t hā vaṛ t i t u m icchām i sa h i d h aṛmas sanā tan aḥ || 38
mama san n ā ma t i s-sēē tē! t vāṃ nē t uṃ danḍakāvanam |
vas iṣ-yāmēē t i sā t vaṃ mā m an u-yā t uṃ s u n iśc i tā || 39
sā h i sṛṣṭā navad-yāṅg i vanā-ya mad i-rēkṣaṇē! |
an u-gacc h as va māṃ b hēēru! sa had h aṛmacarēē b h ava || 40
saṛva t hā sadṛśaṃ sēē tē! mama s vas-ya k u las-ya ca |
v-yavasā-yam an u-k rān tā kāntē! t vam a t i-śō b h anam || 41
ā-rab h as va śu b h aś r ōṇ i! vanavā sakṣamāḥ k r i-yāḥ |
nē-dānēēṃ t va d r̥ tē sēē tē! s vaṛgō'p i mama rōca tē || 42
b rā h-maṇē b h-yaś-ca ra tnān i b h i kṣ u-kē b h-yaś-ca b h ōjanam |
dē h i cāśan samā nē b h-yas san t var as va ca mā c i r am || 43
b h ūṣaṇān i mahāṛ hāṇ i varavas t rāṇ i yān i ca |
ram aṇēē-yāś-ca yē kēci t-k rēēḍāṛ t hāś-cāp-y u-paskarāḥ || 44
śayanēē-yā n i-yānān i mama cān-yān i yān i ca |
dē h i s vab hṛ t-yavaṛgas-ya b rā h-maṇānām anan tar am || 45
an u-kū laṃ t u sā b h aṛ t uṛ-jñā t vā gamana mā t manah |
kṣ ipram pr am u d i tā dēvēē dā tum ē vōpacak r amē || 46
ta t ah p ra hṛṣṭā pr a t i-pūṛṇa-mān asā
yaśas v i nēē b h aṛ t u r-avēēkṣ-ya b b hāṣ i tam |
d h anā n i ra tnā n i ca dā t u m aṅganā
prac ak r amē d h aṛmab h r̥ tāṃ manas v i nēē || 47
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē triṃśasargaḥ