శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
షడ్వింశ సర్గము
అభివాద్య చ కౌసల్యాం రామ స్సంప్రస్థితో వనమ్ |
కృతస్వస్త్యయనో మాత్రా ధర్మిష్ఠే వర్త్మని స్థితః || ౧
విరాజయన్రాజసుతో రాజమార్గం నరైర్వృతమ్ |
హృదయాన్యామమన్థేవ జనస్య గుణవత్తయా || ౨
వైదేహీ చాపి తత్సర్వం న శుశ్రావ తపస్వినీ |
తదేవ హృది తస్యాశ్చ యౌవరాజ్యాభిషేచనమ్ || ౩
దేవకార్యం స్వయం కృత్వా కృతజ్ఞా హృష్టచేతనా |
అభిజ్ఞా రాజధర్మాణాం రాజపుత్రం ప్రతీక్షతే || ౪
ప్రవివేశాథ రామస్తు స్వం వేశ్మ సువిభూషితమ్ |
ప్రహృష్టజనసమ్పూర్ణం హ్రియా కిఞ్చిదవాఙ్ముఖః || ౫
అథ సీతా సముత్పత్య వేపమానా చ తం పతిమ్ |
అపశ్యచ్ఛోకసన్తప్తం చిన్తావ్యాకులితేన్ద్రియమ్ || ౬
తాం దృష్ట్వా స హి ధర్మాత్మా న శశాక మనోగతమ్ |
తం శోకం రాఘవః సోఢుం తతో వివృతతాం గతః || ౭
వివర్ణవదనం దృష్ట్వా తం ప్రస్విన్నమమర్షణమ్ |
ఆహ దుఃఖాభిసన్తప్తా కిమిదానీమిదం ప్రభో! || ౮
అద్య బార్హస్పత శ్శ్రీమాన్యుక్తః పుష్యోను రాఘవ |
ప్రోచ్యతే బ్రాహ్మణైః ప్రాజ్ఞైః కేన త్వమసి దుర్మనాః || ౯
న తే శతశలాకేన జలఫేననిభేన చ |
ఆవృతం వదనం వల్గు ఛత్రేణాపి విరాజతే || ౧౦
వ్యజనాభ్యాం చ ముఖ్యాభ్యాం శతపత్రనిభేక్షణమ్ |
చన్ద్రహంసప్రకాశాభ్యాం వీజ్యతే న తవాననమ్ || ౧౧
వాగ్మినో వన్దినశ్చాపి ప్రహృష్టాస్త్వాం నరర్షభ |
స్తువన్తో నాత్ర దృశ్యన్తే మఙ్గలైః స్సూతమాగధాః || ౧౨
న తే క్షౌద్రం చ దధి చ బ్రాహ్మణా వేదపారగాః |
మూర్ధ్ని మూర్ధాభిషిక్తస్య దదతి స్మ విధానతః || ౧౩
న త్వాం ప్రకృతయ స్సర్వా శ్శ్రేణీముఖ్యాశ్చ భూషితాః |
అనువ్రజితుమిచ్ఛన్తి పౌరజానపదాస్తథా || ౧౪
చతుర్భిర్వేగసమ్పన్నైర్హయైః కాఞ్చనభూషితైః |
ముఖ్యః పుష్యరథో యుక్తః కిం న గచ్ఛతి తేగ్రతః || ౧౫
హస్తీ చాగ్రత శ్శ్రీమాం స్తవ లక్షణపూజితః |
ప్రయాణే లక్ష్యతే వీర! కృష్ణమేఘగిరి ప్రభః || ౧౬
న చ కాఞ్చనచిత్రం తే పశ్యామి ప్రియదర్శన! |
భద్రాసనం పురస్కృత్య యాన్తం వీర పురస్కృతమ్ || ౧౭
అభిషేకో యథా సజ్జః కిమిదానీమిదం తవ |
అపూర్వో ముఖవర్ణశ్చ న ప్రహర్షశ్చ లక్ష్యతే || ౧౮
ఇతీవ విలపన్తీం తాం ప్రోవాచ రఘునన్దనః |
సీతే! తత్ర భవాంస్తాతః ప్రవ్రాజయతి మాం వనమ్ || ౧౯
కులే మహతి సమ్భూతే ధర్మజ్ఞే ధర్మచారిణి! |
శృణు జానకి! యేనేదం క్రమేణాభ్యాగతం మమ || ౨౦
రాజ్ఞా సత్యప్రతిజ్ఞేన పిత్రా దశరథేన చ |
కైకేయ్యై మమ మాత్రే తు పురా దత్తౌ మహావరౌ || ౨౧
తయాద్య మమ సజ్జేస్మిన్నభిషేకే నృపోద్యతే |
ప్రచోదిత స్స సమయో ధర్మేణ ప్రతినిర్జితః || ౨౨
చతుర్దశ హి వర్షాణి వస్తవ్యం దణ్డకే మయా |
పిత్రా మే భరతశ్చాపి యౌవరాజ్యే నియోజితః || ౨౩
సోహం త్వామాగతో ద్రష్టుం ప్రస్థితో విజనం వనమ్ |
భరతస్య సమీపే తు నాహం కథ్యః కదాచన || ౨౪
బుద్ధియుక్తా హి పురుషా న సహన్తే పరస్తవమ్ |
తస్మాన్నతే గుణాః కథ్యా భరతస్యాగ్రతో మమ || ౨౫
నాపి త్వం తేన భర్తవ్యా విశేషేణ కదాచన |
అనుకూలతయా శక్యం సమీపే త్వస్య వర్తితుమ్ || ౨౬
తస్మై దత్తం నృపతినా యౌవరాజ్యం సనాతనమ్ |
స ప్రసాద్యస్త్వయా సీతే! నృపతిశ్చ విశేషతః || ౨౭
అహం చాపి ప్రతిజ్ఞాం తాం గురోస్సమనుపాలయన్ |
వనమద్యైవ యాస్యామి స్థిరా భవ మనస్వినీ! || ౨౮
యాతే చ మయి కల్యాణి వనం మునినిషేవితమ్ |
వ్రతోపవాసపరయా భవితవ్యం త్వయానఘే || ౨౯
కాల్యముత్థాయ దేవానాం కృత్వా పూజాం యథావిధి |
వన్దితవ్యో దశరథః పితా మమ నరేశ్వరః || ౩౦
మాతా చ మమ కౌశల్యా వృద్ధా సన్తాపకర్శితా |
ధర్మమేవాగ్రతః కృత్వా త్వత్త స్సమ్మానమర్హతి || ౩౧
వన్దితవ్యాశ్చ తే నిత్యం యా శ్శేషా మమ మాతరః |
స్నేహ ప్రణయసమ్భోగై స్సమా హి మమ మాతరః || ౩౨
భ్రాతృపుత్రసమౌ చాపి ద్రష్టవ్యౌ చ విశేషతః |
త్వయా భరతశత్రుఘ్నౌ ప్రాణైః ప్రియతరౌ మమ || ౩౩
విప్రియం న చ కర్తవ్యం భరతస్య కదాచన |
స హి రాజా ప్రభుశ్చైవ దేశస్య చ కులస్య చ || ౩౪
ఆరాధితా హి శీలేన ప్రయత్నైశ్చోపసేవితాః |
రాజాన స్సమ్ప్రసీదన్తి కుప్యన్తిచ విపర్యయే || ౩౫
ఔరసానపి పుత్రాన్హి త్యజన్త్యహితకారిణః |
సమర్థాన్సమ్ప్రగృహ్ణన్తి జనానపి నరాధిపాః || ౩౬
సా త్వం వసేహ కల్యాణి! రాజ్ఞస్సమనువర్తినీ |
భరతస్య రతా ధర్మే సత్యవ్రతపరాయణా || ౩౭
అహం గమిష్యామి మహావనం ప్రియే!
త్వయా హి వస్తవ్యమిహైవ భామిని! |
యథా వ్యలీకం కురుషే న కస్య చి-
త్తథా త్వయా కార్యమిదం వచో మమ || ౩౮
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే షడ్వింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaḍviṃśa Sargaḥ
abhivādya ca kāusalyāṃ rāma ssaṃprasthitō vanam |
kr̥tasvastyayanō mātrā dharmiṣṭhē vartmanī sthitaḥ || 1
virājayan rājasutō rājamārgaṃ narāirvr̥tam |
hr̥dayānyāmamanthēva janasya guṇavattayā || 2
vaidēhī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadēva hr̥di tasyāśca yāuvarājyābhiṣēcanam || 3
dēvakāryaṃ svayaṃ kr̥tvā kr̥tajñā hr̥ṣṭacētanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣatē || 4
pravivēśātha rāmastu svaṃ vēśma suvibhūṣitam |
prahr̥ṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 5
atha sītā samutpatya vēpamānā ca taṃ patim |
apaśyachōkasantaptaṃ cintāvyākulitēndriyam || 6
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manōgatam |
taṃ śōkaṃ rāghavaḥ sōḍhuṃ tatō vivṛtatāṃ gataḥ || 7
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabhō! || 8
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyōnu rāghava |
prōcyatē brāhmaṇāiḥ prājñāiḥ kēna tvamasi durmanāḥ || 9
na tē śataśalākēna jalap h ēnanibhēna ca |
āvr̥taṃ vadanaṃ valgu chatrēṇāpi virājatē || 10
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhēkṣaṇam |
candrahamsaprakāśābhyāṃ vējyatē na tavānanam || 11
vāgminō vandinaścāpi prahr̥ṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvantō nātra dṛśyantē maṅgalāi s-sūtāmāgad hāḥ || 12
na tē kṣāudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vēdapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 13
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśrēṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitum-ichanti pāurajānapadāstathā || 14
caturbhir-vēgasampannāir-hayāiḥ kāñcanabhūṣitāiḥ |
mukhyaḥ puṣyarathō yuktaḥ kiṃ na gachati tē'grataḥ || 15
hastī cāgrata ś-śrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇē lakṣyatē vēēra! kr̥ṣṇamēghagiriprabhaḥ || 16
na ca kāñcanacitraṃ tē paśyāmi priyadarśana! |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 17
abhiṣēkō yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvō mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyatē || 18
itēēva vilapantēēṃ tāṃ prōvāca raghunandanaḥ |
sēētē! tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 19
kulē mahati sambhūtē dharmajñē dharmacāriṇi! |
śr̥ṇu jānaki! yēnēdaṃ kramēṇābhyāgataṃ mama || 20
rājñā satyapratijñēna pitrā daśarathēna ca |
kaikēyyāi mama mātrē tu purā dattāu mahāvarāu || 21
tayādya mama sajjē'sminnabhiṣēkē nr̥pōdyatē |
pracōdita ssamyō dharmēṇa pratinirjitaḥ || 22
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍakē mayā |
pitrā mē bharataścāpi yāuvarājyē niyōjitaḥ || 23
sō'haṃ tvāmāgatō draṣṭuṃ prasthitō vijanaṃ vanam |
bharatasya samēēpē tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 24
buddhiyuktā hi puruṣā na sahantē parastavam |
tasmān-natē guṇāḥ kathyā bharatasyāgratō mama || 25
nāpi tvaṃ tēna bhartavyā viśēṣēṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samēēpē tvasya vartitum || 26
tasmāi dattaṃ nr̥patinā yāuvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sēētē! nr̥patiśca viśēṣataḥ || 27
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurōssamanupālayan |
vanam adyāiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinēē! || 28
yātē ca mayi kalyāṇi vanaṃ munini ṣēvitam |
vratōpavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghē || 29
kālyamutthāya dēvānāṃ kr̥tvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyō daśarathaḥ pitā mē narēśvaraḥ || 30
mātā ca mama kāusalyā vr̥ddhā santāpakarśitā |
dharmam ēvāgratō kr̥tvā tvattas-sammānam arhati || 31
vanditavyāśca tē nityaṃ yā śśēṣā mama mātaraḥ |
snēhapraṇayasambhōgāis-samā hi mama mātaraḥ || 32
bhrātr̥putrasamāu cāpi draṣṭavyāu ca viśēṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnāu prāṇāiḥ priyatarāu mama || 33
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścāiva dēśasya ca kulasya ca || 34
ārādhitā hi śēēlēna prayatnāiścōpasēvitāḥ |
rājānassaprasēēdanti kupyanti ca viparyayē || 35
āurasānapi putrānh i t-yajant-ya h i takā r iṇah |
samar t hāns am p r agṛ h-ṇan t i janānap i narād h i pāḥ || 36
sā t vaṃ va sē h a kal-yāṇ i! rājñas-sam an u-vaṛ ta nēē |
b h ara tas-ya ra tā d h aṛmē sa t-yav r a ta parā-yaṇā || 37
ahaṃ gam iṣ-yām i mahāvanaṃ pr i-yē!
t va-yā h i vas tav-yam i hāiva b hām in i! |
ya t hā v-ya lēē-kaṃ k u r uṣē na kas-ya c i-
t-ta t hā t va-yā kāṛ-yam idaṃ vacō mama || 38
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaḍviṃśasargaḥ