అయోధ్యాకాండ - చతుర్వింశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 24

Ayōdhyākāṇḍa - Caturviṃśa Sargaḥ

taṃ samēēkṣya tvavahitaṃ piturnirdēśa pālanē |
kāusalyā bā ṣpasaṃruddhā vacō dharmi ṣṭham abravēēt || 1

adr̥ṣṭaduḥkhō dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
mayi jātō daśarathāt-katham uñchēna vartayēt || 2

yasya bhr̥tyāśca dāsāśca mr̥ṣṭānyannāni bhuñjatē |
kathaṃ sa bhōkṣyatēnāthō vanē mūlaphalānyayam || 3

kaḥ ētachrad-dahēcchrutvā kasya vā na bhavēdbhyam |
guṇavāndayitō rājñā rāghavō yadvivāsyatē || 4

nūnaṃ tu balavān lōkē kr̥tāntas-sarvam ādiśan |
lōkē rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi || 5

ayaṃ tu māmātmabhavas-tavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidhō ruditāśruhutāhutiḥ || 6

cintābā ṣpamahādhūmas-tavāgamanacittajaḥ |
karśayitvā bhr̥śaṃ putra! niśvāsāyāsasambhavam || 7

tvayā vihēnām iha māṃ śōkāgniratulō mahān |
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānur-himātyayē || 8

kathaṃ hi dhēnussvaṃ vatsaṃ gachantaṃ nānugachati |
ahaṃ tvānugami ṣyāmi yatra putra! gamiṣyasi || 9

tathā nigaditaṃ mātrā tadvākyaṃ puruṣarṣabhaḥ |
śrutvā rāmō'bravēēdvākyaṃ mātaraṃ bhr̥śaduḥkhitām || 10

kaikēyyā vañcitō rājā mayi cāraṇyamāśritē |
bhavatyā ca parityaktō na nūnaṃ vartayiṣyati || 11

bhartuḥ kila parityāgō nr̥śaṃsaḥ kēvalaṃ striyāḥ |
sa bhavatyā na kartavyō manasāpi vigarhitaḥ || 12

yāvaj-jēēvati kākutstaḥ pitā mē jagatēēpatiḥ |
śuśrū ṣā kriyatāṃ tāvat sahi dharmassanātanaḥ || 13

ēvamuktā tu rāmēṇa kāusalyā śubhadarśanā |
tathētyuvāca suprēētā rāmamakli ṣṭakāriṇam || 14

ēvamuktastu vacanaṃ rāmō dharmabhr̥tāṃ varaḥ |
bhūyastāmabravēēdvākyaṃ mātaraṃ bhr̥śaduḥkhitām || 15

mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ |
rājā bhartā gurus-śrē ṣṭhas-sarvē ṣā mēēśvaraḥ prabhuḥ || 16

imāni tu mahāraṇyē vihr̥tya nava pañca ca |
varṣāṇi paramaprēētaḥ sthāsyāmi vacanē tava || 17

ēvamuktā priyaṃ putraṃ bā ṣpapūrṇānanā tadā |
uvāca paramārtā tu kāusalyā putravatsalā || 18

āsāṃ rāma! sapatnēēnāṃ vastuṃ madhyē na mē kṣamam |
naya māmapikhā kākutstha! vanaṃ vanyāṃ mr̥gēēṃ yathā || 19

yadi tē gamanē buddhiḥ kr̥tā piturapēkṣayā |
tāṃ tathā rudatēēṃ rāmō rudanvacanamabravēēt || 20

jēēvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhurēva ca |
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ |
na hyanāthā vayaṃ rājñā lōkanāthēna dhēēmatā || 21

bharataśca'pi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ |
bhavatēēm anuvartēta sa hi dharmaratas-sadā || 22

yathā mayi tu ni ṣkrāntē putraśōkēna pārthivaḥ |
śramaṃ nāvāpnuyāt kiñcid-apramattā tathā kuru || 23

dāruṇaścāpyayaṃ śōkō yathāinaṃ na vināśayēt |
rājñō vr̥ddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā || 24

vratōpavāsaniratā yā nārī paramōttamā |
bhartāraṃ nān u-vaṛ tē ta sā t u pāpaga t iṛ-b h avē t || 25

b h aṛ t uṛ-śuś r ūṣa-yā nā rēē la b h a tē s vaṛgam u t tamam |
ap i-yā n iṛ-namas-kārā n i-vṛ t tā dēvapū janā t || 26

śuś r ūṣām ēva k uṛvēē ta b h aṛ t uḥ pri-ya h i tē ra tā |
ēṣa d h aṛmah p u rā dṛṣṭ ō lōkē vēdē ś r u tah sm r̥ tah || 27

agn i-kāṛ-yēṣ u ca sadā s u-manō b h iś-ca dēva tāḥ |
pūj-yās tē ma t-k r̥ tē dēv i! b rā h-maṇāś-cāiva s u-v r a tāḥ || 28

ēvaṃ kā laṃ pra tēēkṣas va mamāgamana kāṅkṣ iṇēē |
n i-ya tā n i-ya tā hā rā b h aṛ tṛ-śuś r ūṣaṇē ra tā || 29

p rāp-s-yasē par amaṃ kāmaṃ ma-y i p r a t-yāga tē sa t i |
yad i d h aṛmab h r̥ tāṃ ś rēṣṭ h ō d hāra-y iṣ-ya t i jēēv i tam || 30

ē vam u k tā t u rāmēna bāṣpapar i-kū lēkṣaṇā |
kāusal-yā p u t raśōkāṛ tā rāmaṃ vacana m abravēēt || 31

gamanē s u-k r̥ tāṃ b u d d h iṃ na tē śak n ōm i p u t raka |
v in ivar ta-y i t uṃ vēēra! nūnaṃ kā lō d ur a t-yayah || 32

gacc h a p u t ra! t va m ēkāgr ō b h adraṃ tē's t u sadā v i b h uḥ |
p u nas t va-y i n i-vṛ t tē t u b h av iṣ-yām i ga tav-ya t hā || 33

pra t-yāga tē mahā b hāgē k r̥ tāṛ t hē car i ta v r a tē |
p i t u rān r̥ṇ-ya tāṃ p rāp tē t va-y i lap-s-yē par amaṃ s u k ham || 34

k r̥ tāntas-ya ga t iḥ p u t ra d uṛv i b hāv-yā sadā b h uv i |
yas-t vāṃ sañc ōda-ya t i mē vaca ācc h id-ya rāghava! || 35

gacc hē dānēēṃ mahābā h ō kṣē mēna p u na rāga tah |
nan da-y iṣ-yas i māṃ p u t ra sām n ā vāk-yēna cā r uṇā || 36

apēē-dānēēṃ sa kā las-s-yād vanā t p r a t-yāga taṃ p u nah |
ya t t vāṃ p u t raka! paś-yē-yaṃ jaṭāval-ka lad hā r iṇ am || 37

ta t hā h i rāmaṃ vanavā sa n iśc i tam
samēēkṣ-ya dēvēē par amēna cē ta sā |
uvāca rāmaṃ śu b h a lakṣaṇaṃ vacō
ba b h ūva ca s vas t-ya-yanāb h i kāṅkṣ iṇēē || 38

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē caturviṃśasargaḥ