శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రయోవింశ సర్గము
ఇతి బ్రువతి రామే తు లక్ష్మణోధశ్శిరా ముహుః |
శ్రృత్వా మధ్యం జగామేవ మనసా దుఃఖహర్షయోః || ౧
తదా తు బధ్ద్వా భ్రుకుటీం భ్రువోర్మధ్యే నరర్షభః |
నిశశ్వాస మహాసర్పో బిలస్థ ఇవ రోషితః || ౨
తస్య దుష్ప్రతివీక్షం తద్భ్రుకుటీసహితం తదా |
బభౌ క్రుద్ధస్య సింహస్య ముఖస్య సదృశం ముఖమ్ || ౩
అగ్రహస్తం విధున్వంస్తు హస్తీ హస్తమివాత్మనః |
తిర్యగూర్ధ్వం శరీరే చ పాతయిత్వా శిరోధరామ్ || ౪
అగ్రాక్ష్ణా వీక్షమాణస్తు తిర్యగ్భ్రాతరమబ్రవీత్ |
అస్థానే సమ్భ్రమో యస్య జాతో వై సుమహానయమ్ || ౫
ధర్మదోష ప్రసఙ్గేన లోకస్యానతిశఙ్కయా |
కథంహ్యేతదసమ్భ్రాన్తస్త్వద్విధో వక్తుమర్హతి || ౬
యథా దైవమశౌడీరం శౌణ్డీర! క్షత్రియర్షభ! |
కిన్నామ కృపణం దైవమశక్తమభిశంససి || ౭
పాపయోస్తే కథం నామ తయోశ్శఙ్కా న విద్యతే |
సన్తి ధర్మోపధా శ్లక్ష్ణాః ధర్మాత్మన్కిం న బుధ్యసే || ౮
తయోస్సుచరితం స్వార్థం శాఠ్యాత్పరిజిహీర్షతోః |
యది నైవం వ్యవసితం స్యాద్ధి ప్రాగేవ రాఘవ || ౯
తయోః ప్రాగేవ దత్తశ్చ స్యాద్వరః ప్రకృతశ్చ సః |
లోకవిద్విష్టమారబ్ధం త్వదన్యస్యాభిషేచనమ్ |
నోత్సహే సహితుం వీర! తత్ర మే క్షన్తుమర్హసి || ౧౦
యేనేయ మాగతా ద్వైధం తవ బుద్ధిర్మహామతే! |
స హి ధర్మో మమ ద్వేష్యః ప్రసఙ్గాద్యస్య ముహ్యసి || ౧౧
కథం త్వం కర్మణా శక్తః కైకేయీవశవర్తినః |
కరిష్యసి పితుర్వాక్యమధర్మిష్ఠం విగర్హితమ్ || ౧౨
యద్యయం కిల్బిషాద్భేదః కృతోప్యేవం న గృహ్యతే |
జాయతే తత్ర మే దుఃఖం ధర్మసఙ్గశ్చ గర్హితః || ౧౩
మనసాపి కథం కామం కుర్యాస్త్వం కామవృత్తయోః |
తయోస్త్వహితయోర్నిత్యం శత్ర్వోః పిత్రభిధానయోః || ౧౪
యద్యపి ప్రతిపత్తిస్తే దైవీ చాపి తయోర్మతమ్ |
తథాప్యుపేక్షణీయం తే న మే తదపి రోచతే || ౧౫
విక్లబో వీర్యహీనో యస్స దైవమనువర్తతే |
వీరాస్సమ్భావితాత్మానో న దైవం పర్యుపాసతే || ౧౬
దైవం పురుషకారేణ యః సమర్థః ప్రబాధితుమ్ |
న దైవేన విపన్నార్థః పురుషస్సోవసీదతి || ౧౭
ద్రక్ష్యన్తి త్వద్య దైవస్య పౌరుషం పురుషస్య చ |
దైవమానుషయోరద్య వ్యక్తా వ్యక్తిర్భవిష్యతి || ౧౮
అద్య మత్పౌరుషహతం దైవం ద్రక్ష్యన్తి వై జనాః |
యద్దైవాదాహతం తేద్య దృష్టం రాజ్యాభిషేచనమ్ || ౧౯
అత్యఙ్కుశమివోద్దామం గజం మదబలోద్ధతమ్ |
ప్రధావితమహం దైవం పౌరుషేణ నివర్తయే || ౨౦
లోకపాలాస్సమస్తా స్తే నాద్య రామాభిషేచనమ్ |
న చ కృత్స్నాస్త్రయో లోకా విహన్యుః కిం పునః పితా || ౨౧
యైర్నివాసస్తవారణ్యే మిథో రాజన్సమర్థితః |
అరణ్యే తే నివత్స్యన్తి చతుర్దశ సమాస్తథా || ౨౨
అహం తదాశాం ఛేత్స్యామి పితుస్తస్యాశ్చ యా తవ |
అభిషేకవిఘాతేన పుత్రరాజ్యాయ వర్తతే || ౨౩
మద్బలేన విరుద్ధాయ న స్యాద్దైవబలం తథ |
ప్రభవిష్యతి దుఃఖాయ యథోగ్రం పౌరుషం మమ || ౨౪
ఊర్ధ్వం వర్షసహస్రాన్తే ప్రజాపాల్యమనన్తరమ్ |
పూర్వం రాజర్షివృత్త్యా హి వనవాసో విధీయతే |
ప్రజా నిక్షిప్య పుత్రేషు పుత్రవత్పరిపాలనే || ౨౫
స చేద్రాజన్యనేకాగ్రే రాజ్యవిభ్రమశఙ్కయా |
నైవమిచ్ఛసి ధర్మాత్మన్ రాజ్యం రామ! త్వమాత్మని || ౨౬
ప్రతిజానే చ తే వీర! మాభూవం వీరలోకభాక్ |
రాజ్యం చ తవ రక్షేయమహం వేలేవ సాగరమ్ || ౨౭
మఙ్గలైరభిషిఞ్చస్వ తత్ర త్వం వ్యాపృతో భవ |
అహమేకో మహీపాలానలం వారయితుం బలాత్ || ౨౮
న శోభార్థావిమౌ బాహూ న ధనుర్భూషణాయ మే |
నాసిరాబన్ధనార్థాయ న శరాస్తమ్భహేతవః || ౨౯
అమిత్రదమనార్థం మే సర్వమేతచ్చతుష్టయమ్ |
న చాహం కామయేత్యర్థం యస్స్యాచ్ఛత్రుర్మతో మమ || ౩౦
అసినా తీక్ష్ణధారేణ విద్యుచ్చలితవర్చసా |
ప్రగృహీతేన వై శత్రుం వజ్రిణం వా న కల్పయే || ౩౧
ఖడ్గనిష్పేషనిష్పిష్టైర్గహనా దుశ్చరా చ మే |
హస్త్యశ్వనరహస్తోరుశిరోభిర్భవితా మహీ || ౩౨
ఖడ్గధారాహతా మేద్య దీప్యమానా ఇవాద్రయః |
పతిష్యన్తి ద్విపా భూమౌ మేఘా ఇవ సవిద్యుతః || ౩౩
బద్ధగోధాఙ్గులిత్రాణే ప్రగృహీతశరాసనే |
కథం పురుషమానీ స్యాత్పురుషాణాం మయి స్థితే || ౩౪
బహుభిశ్చైకమత్యస్యన్నేకేన చ బహూన్జనాన్ |
వినియోక్ష్యామ్యహం బాణాన్నృవాజిగజమర్మసు || ౩౫
అద్య మేస్త్రప్రభావస్య ప్రభావః ప్రభవిష్యతి |
రాజ్ఞశ్చాప్రభుతాం కర్తుం ప్రభుత్వం తవ చ ప్రభోః || ౩౬
అద్య చన్దనసారస్య కేయూరామోక్షణస్య చ |
వసూనాం చ విమోక్షస్య సుహృదాం పాలనస్య చ || ౩౭
అనురూపావిమౌ బాహూ రామ! కర్మ కరిష్యతః |
అభిషేచనవిఘ్నస్య కర్తృాం తే నివారణే || ౩౮
బ్రవీహి కోద్యైవ మయా వియుజ్యతామ్ |
తవా సుహృత్ప్రాణయశస్సుహృజ్జనైః |
యథా తవేయం వసుధా వశే భవే |
త్తథైవ మాం శాధి తవాస్మి కిఙ్కరః || ౩౯
విమృజ్య బాష్పం పరిసాన్త్వ్యచాసకృత్ |
స లక్ష్మణం రాఘవవంశవర్ధనః |
ఉవాచ పిత్ర్యే వచనే వ్యవస్థితం |
నిబోధ మామేష హి సౌమ్య! సత్పథః || ౪౦
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోవింశస్సర్గః