అయోధ్యాకాండ - ఏకవింశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 21

Ayōdhyākāṇḍa - Ēkaviṃśa Sargaḥ

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kāusalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇō dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1

na rōcatē mamāpyētadāryē yadrāghavō vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gachēt striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nr̥paḥ kimiva na brūyāccōdyamānassamanmathaḥ || 3

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi dōṣaṃ tathāvidham |
yēna nirvāsyatē rāṣṭrād-vanavāsāya rāghavaḥ || 4

na taṃ paśyāmyahaṃ lōkē parōkṣamapi yō naraḥ |
svamitrōpi nirastōpi yō'sya dōṣamudāharēt || 5

dēvakalpamr̥juṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avēkṣamāṇaḥ kō dharmaṃ tyajētputram akāraṇāt || 6

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥ punarbālyamupēyuṣaḥ |
putraḥ kō hr̥dayē kuryād rājavr̥ttamanusmaran || 7

yāvadēva na jānāti kaścidadrthamimaṃ naraḥ |
tāvadēva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8

mayā pāṛśvē sad h an uṣā tava g u p tas-ya rāghava! |
ka ssamaṛ t h ō'd h i-kam kaṛ t uṃ k r̥ tāntas-yēva t iṣṭ h a tah || 9

n ir man uṣ-yām i mām k r̥ t-snām ayōd h-yāṃ man u jaṛṣab h a! |
kar iṣ-yām i śarāis tēēkṣ-ṇāiṛ-yad i st hā s-ya t i v ipri-yē || 10

b h ara tas-yā t h a pakṣ-yō vā yō vās-ya h i tam icchas i |
saṛvān ē tān vad h iṣ-yām i mṛd uṛ-h i par i-b h ū-ya tē || 11

prō t sā h i tō'yaṃ kāikē-y-yā sa d uṣṭ ō yad i nah p i tā |
am i t rab h ū t ō n is-saṅgaṃ vad h-ya tāṃ bad d h-ya tām ap i || 12

g u r ō r-ap-yaval i p tas-ya kāṛ-yā-kāṛ-yam ajā na tah |
u t-pa t h am pr a t i-pan nas-ya kāṛ-yaṃ b h ava t i śā sanam || 13

ba lam ēṣa kim āś r i t-ya hē t uṃ vā p uruṣaṛṣab h a! |
dā t u m icchas i kāikē-y-yāi rāj-yaṃ st h i tam idaṃ tava || 14

t va-yā cāiva ma-yā cāiva kr̥ t vā vāiram an u t tamam |
kā s-ya śak t iś-ś r i-yaṃ dā t uṃ b h ara t ā-yā r i-śā sanam! || 15

an u rak t ō'sm i b b hāvēna b h rā taraṃ dēv i ta t t va tah |
sa t-yēna d h an uṣā cāiva da t tēnēēṣṭēna tē śapē || 16

dēēp t am agn i m araṇ-yaṃ vā yad i rāmah pravēkṣ-ya t i |
prav iṣṭ am ta t ra māṃ dēv i! t vaṃ pūṛvam avad hā r aya || 17

ha rā m i vēēṛ-yād-d uḥ k h am tē tamas-sūṛ-ya ivō d i tah |
dēvēē paś-ya t u mē vēēṛ-yaṃ rāghavaś-cāiva paś-ya t u || 18

ē ta t t u vacanaṃ śru t vā lakṣmaṇas-ya mahā t manah |
uvāca rāmam kāusal-yā r udan tēē śōka lā la sā || 19

b h rā t us tē vad a tah p u t ra! lakṣmaṇas-ya śr u taṃ t va-yā |
yad at rā nan tar am kāṛ-yaṃ k u r uṣ va yad i rōca tē || 20

na cā d h aṛ m-yaṃ vacah śru t vā sapa t-nyā mama b b hāṣ i tam |
v i-hā-ya śōkasan tap tāṃ gantu m aṛ has i mām i tah || 21

d h aṛma jña! yad i d h aṛ m iṣṭ h ō d h aṛmaṃ car i t u m icchas i |
śuś r ūṣa mām i has t h as-t vaṃ cara d h aṛmam an u t tamam || 22

śuś r ūṣ uṛ-jananēēṃ p u t ra! s v ag r̥ hē n i-ya t ō vasan |
parēṇa tapasa y u k tah kāś-yapas-t r id iv am ga tah || 23

ya t hāiva rājā pūj-yas tē gāuravēna ta t hās m-yaham |
t vāṃ nā ham an u-jānām i na gantav-yam i t ō vanam || 24

t vadv i-yōgān na mē kāṛ-yaṃ jēēv i tēna s u k hēna vā |
t va-yā sa ha mama śrē-yas-t r̥ṇānām ap i b h akṣaṇam || 25

yad i t vaṃ-yā s-yas i vanaṃ t-yak t vā māṃ śōka lā la sām |
ahaṃ p rā-yam i hā s iṣ-yē na h i śakṣ-yām i jēēv i tum || 26

ta t as t vaṃ p rāp-s-yasē p u t ra! n i-ra-yaṃ lōkav iś r u tam |
b rā h-ma ha t-yām ivā d h aṛmā t-samudra s-sa r i tām pa t iḥ || 27

v i-lapan tēēṃ ta t hā dēē nāṃ kāusal-yāṃ jananēēṃ ta tah |
uvāca rām ō d h aṛmā t mā vacanaṃ d h aṛmasaṃ h i tam || 28

nās t i śak t iḥ p i t uṛ-vāk-yaṃ sama t i-k r am i t uṃ mama |
pr asāda-yē t vāṃ ś i rasā gantu m icchām-yahaṃ vanam || 29

r̥ṣ iṇā ca p i t uṛ-vāk-yaṃ k u r va tā v r a tacā r iṇā |
gā uṛ-ha tā jānā tā d h aṛmaṃ kanḍ u nāp i v i-paśc i tā || 30

as mākaṃ ca k u lē pūṛvaṃ sagaras-yā jñā-ya p i t uḥ |
k h anad b h i s-sāgarāiṛ-b h ū m im avāp tas-sumahānvad h ah || 31

jāmadg-n-yēna rāmēṇa rēṇ u kā jananēē s va-yam |
k r̥ t tā par aś u n ā raṇ-yē p i t uṛ-vacan akā r iṇā || 32

ē tāi r-an-yāiś-ca ba hū b h iṛ-dēv i! dēvasamāiḥ kr̥ tam |
p i t uṛ-vacanam ak lēē b b aṃ kar iṣ-yām i p i t uṛ-h i tam || 33

na k h al v ē tan ma-yāi kēna kr i-ya tē p i t r̥-śā sanam |
ē tāi r-ap i k r̥ taṃ dēv i! yē ma-yā tava kēēṛ t i tāḥ || 34

nā ham d h aṛmam apūṛvaṃ tē pr a t i-kū laṃ p r avar ta-yē |
pūṛvāir a-yam ab h i-p rēē t ō ga t ō māṛ-gō'n u-gam-ya tē || 35

tad ē ta t t u ma-yā kāṛ-yaṃ kr i-ya tē b h uv i nā n-ya t hā |
p i t uṛ-h i vacanaṃ k u r van na kaścic-c h rā ma hēē-ya tē || 36

tām ē vam u k t vā jananēēṃ lakṣmaṇaṃ p u nar abravēēt |
vāk-yaṃ vāk-yav idāṃ śrēṣṭ h aś-ś rēṣṭ h as-saṛvad h an uṣ ma tām || 37

tava lakṣmaṇa! jānām i ma-y i snē h am an u t tamam |
v i-k r amaṃ cāiva sa t t vaṃ ca tējaś-ca s u d u rā sa dam || 38

mama mā t uṛ-mahad d uḥ k h am a t u laṃ śu b h a lakṣaṇa! |
ab h i-p rā-yam av i-jñā-ya sa t-yas-ya ca śamas-ya ca || 39

d h aṛmō h i par am ō lōkē d h aṛmē sa t-yaṃ pra t iṣṭ h i tam |
d h aṛmasaṃś r i tam ē tac-ca p i t uṛ-vacanam u t tamam || 40

saṃśr u t-ya ca p i t uṛ-vāk-yaṃ mā t uṛ-vā b rā h-maṇas-ya vā |
na kaṛ tav-yaṃ vṛ t hā vēēra! d h aṛmam āś r i t-ya t iṣṭ h a tā || 41

sō'ham na śakṣ-yām i p i t uṛ n i-yōgam a t i-vaṛ t i tum |
p i t uṛ-h i vacanād vēēra! kāikē-y-yā ham pr acōd i tah || 42

tad ē tāṃ v i-sṛjā nāṛ-yāṃ kṣat rad h aṛmāś r i tāṃ ma t im |
d h aṛmam āś r aya mā tāikṣ-ṇ-yaṃ mad b u d d h i r-an u-gam-ya tām || 43

tam ē vam u t t vā sāu hāṛdād b h rā taraṃ lakṣmaṇāgra jah |
uvāca b h ū-yah kāusal-yāṃ p rāñja l iś-ś i rasā na tah || 44

an u-man-yas va māṃ dēv i! gam iṣ-yant am i t ō vanam |
śā p i tās i mama p rāṇāiḥ k u r u s vas t-ya-yanān i mē || 45

tēēṛṇap r a t i-jñaś-ca vanā t p u nar ēṣ-yām-yahaṃ p urēēm |
ya-yā t i r-iv a rājaṛṣ iḥ p u rā h i t vā p u nar d iv am || 46

śōkas-sand hāṛ-ya tāṃ mā ta! r-hṛda-yē sā d h u mā śucah |
vanavāsād i hāiṣ-yām i p u naḥ k r̥ t vā p i t uṛ vacah || 47

t va-yā ma-yā ca vāidē h-yā lakṣmaṇēna sum i t ra-yā |
p i t uṛ n i-yōgē st hā tav-yam ēṣa d h aṛmas-sanā tan aḥ || 48

amba! saṃhṛ t-ya sam b hā rān d uḥ k ham hṛd i n i-gṛ h-ya ca |
vanavā sak r̥ tā b u d d h i r-mama d h aṛ m-yā n u-vaṛ t-ya tām || 49

ē tad vacanas tas-ya n i-śam-ya mā tā
s u-d h aṛ m-yam av-yag r am av i-k l i-baṃ ca |
mṛ tēva saññāṃ p r a t i-la b h-ya dēvēē
samēēkṣ-ya rāmaṃ p u nar i t-y u vāca || 50

ya t hāiva tē p u t ra! p i tā ta t hā'ham
g u r u s-s vad h aṛmēna s u hṛ t ta-yā ca |
na t vā n u-jānām i na māṃ v i-hā-ya
s ud uḥ k h i tām aṛ has i gantu m ēvam || 51

kiṃ jēēv i tēnēē h a v i-nā t va-yā mē
lōkēna vā kiṃ s vad h a-yāmṛ tēna |
ś rē-yō m u hūṛ taṃ tava san n i-d hā nam
mamēē h a k r̥ t-snād ap i jēēva lōkā t || 52

narāir ivōlkāb h i r-apō h-yamānō
mahāga jō'd h vānam an u-p r av iṣṭah |
b h ū-yaḥ pr a-ja-j vā la v i-lāpam ēvaṃ
n i-śam-ya rāmah kar uṇaṃ janan-yāḥ || 53

sa mā taraṃ cāiva v i saññakal-pāṃ
māṛ taṃ ca sāum i t r im ab h i p r a tap tam |
d h aṛmē st h i t ō d h aṛ m-yam uvāca vāk-yam
ya t hā sa ē vāṛ has i ta t ra vak t u m || 54

ahaṃ h i tē lakṣmaṇa! n i t-yam ēva
jānām i b h ak t iṃ ca parā k r amaṃ ca |
mama t v-ab h i-p rā-yam asann i-rēēkṣ-ya
mā t rā sa hā'b h-yaṛ das i māṃ s u d uḥ k h am || 55

d h aṛmāṛ t h a kāmāḥ k h a l u tā ta! lōkē
samēēkṣ i tā d h aṛmap h a lōda-yēṣ u |
tē ta t ra saṛvē s-y u r-asan śayaṃ mē
b hāṛ-yēva vaś-yā b h i-ma tā s u p u t rā || 56

yasm iṃ s t u saṛvē s-y u r-asann i-v iṣṭā
d h aṛmō ya t as-s-yā t-tad upak r amē ta |
d vēṣ-yō b h ava t-yāṛ t h apar ō h i lōkē
kāmā t ma tā k h a l v ap i na p raśas tā || 57

g u r uś-ca rājā ca p i tā ca vṛd d haḥ
krō d hā t-p ra haṛṣād yad i vā p i kāmā t |
yad v-yād i-śē t-kāṛ-yam avēēkṣ-ya d h aṛmaṃ
kas ta n n a k uṛ-yād an r̥śan savṛ t t iḥ || 58

sa vāi na śak n ōm i p i t uḥ pra t i jñā-
m i mām akaṛ t uṃ saka lāṃ ya t hāva t |
sa h-yāva-yō s-tā ta! g u r u r-n i-yōgē
dēv-yāś-ca b h aṛ tā sa ga t i s-sad h aṛmah || 59

tasm i n-p u naṛ-jēēva t i d h aṛmarājē
v iśēṣa tas-s vē pa t h i vaṛ tamānē |
dēvēē ma-yā sāṛd h am i t ōp agacc hē t
ka t h am s v id an-yā v id h avēva nā rēē || 60

sā mā n u-man-yas va vanaṃ v r a jan tam
k u r uṣ va nas-s vas t-ya-yanān i dēv i! |
ya t hā samāp tē p u nar āv r a jē-yaṃ
ya t hā h i sa t-yēna p u naṛ-ya-yā t iḥ || 61

yaśō h-yahaṃ kēva larāj-yakāraṇā-
n n a pṛṣṭ h a tah kaṛ t u m a laṃ mahōda-yam |
adēēṛg hakā lē na tu dēv i! jēēv i tē
vṛṇēē varām ad ya ma hēē m ad h aṛma tah || 62

pr asāda-yan naravṛṣab h as-samā taram
parā k r amā j-j igam iṣ u r-ēva danḍakān |
at hān u jaṃ b b hṛśam an u-śā s-ya darśanam
cakāra tāṃ hṛda yē jananēēṃ prada kṣ iṇam || 63

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkaviṃśasargaḥ