శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ఏకోనవింశ సర్గము
తదప్రియమమిత్రఘ్నో వచనం మరణోపమమ్ |
శ్రుత్వా న వివ్యథే రామః కైకేయీం చేదమబ్రవీత్ || ౧
ఏవమస్తు గమిష్యామి వనం వస్తుమహం త్వితః |
జటాజినధరో రాజ్ఞః ప్రతిజ్ఞామనుపాలయన్ || ౨
ఇదం తు జ్ఞాతుమిచ్ఛామి కిమర్థం మాం మహీపతిః |
నాభినన్దతి దుర్ధర్షో యథాపూర్వమరిన్దమః || ౩
మన్యుర్న చ త్వయా కార్యో దేవి! బ్రూమి తవాగ్రతః |
యాస్యామి భవ సుప్రీతా వనం చీరజటాధరః || ౪
హితేన గురుణా పిత్రా కృతజ్ఞేన నృపేణ చ |
నియుజ్యమానో విస్రబ్ధః కిం న కుర్యామహం ప్రియమ్ || ౫
అలీకం మానసం త్వేకం హృదయం దహతీవ మే |
స్వయం యన్నాహ మాం రాజా భరతస్యాభిషేచనమ్ || ౬
అహం హి సీతాం రాజ్యం చ ప్రాణానిష్టాన్ధనాని చ |
హృష్టో భ్రాత్రే స్వయం దద్యాం భరతాయాప్రచోదితః || ౭
కిం పునర్మనుజేన్ద్రేణ స్వయం పిత్రా ప్రచోదితః |
తవ చ ప్రియకామార్థం ప్రతిజ్ఞామనుపాలయన్ || ౮
తదాశ్వాసయ హీమం త్వం కిన్విదం యన్మహీపతిః |
వసుధాసక్తనయనో మన్దమశ్రూణి ముఞ్చతి || ౯
గచ్ఛన్తు చైవానయితుం దూతాశ్శ్రీఘ్రజవైర్హయైః |
భరతం మాతులకులాదద్యైవ నృపశాసనాత్ || ౧౦
దణ్డకారణ్యమేషోహమితో గచ్ఛామి సత్వరః |
అవిచార్య పితుర్వాక్యం సమా వస్తుం చతుర్దశ || ౧౧
సా హృష్టా తస్య తద్వాక్యం శ్రుత్వా రామస్య కైకయీ |
ప్రస్థానం శ్రద్ధధానా హి త్వరయామాస రాఘవమ్ || ౧౨
ఏవం భవతు యాస్యన్తి దూతా శ్శీఘ్రజవైర్హయైః |
భరతం మాతులకులాదుపావర్తయితుం నరాః || ౧౩
తవ త్వహం క్షమం మన్యే నోత్సుకస్య విలమ్బనమ్ |
రామ! తస్మాదిత శ్శీఘ్రం వనం త్వం గన్తుమర్హసి || ౧౪
వ్రీడాన్విత స్స్వయం యచ్చ నృపస్త్వాం నాభిభాషతే |
నైతత్కిఞ్చిన్నరశ్రేష్ఠ! మన్యురేషోపనీయతామ్ || ౧౫
యావత్త్వం న వనం యాతః పురాదస్మాదభిత్వరన్ |
పితా తావన్న తే రామ! స్నాస్యతే భోక్ష్యతేపి వా || ౧౬
ధిక్కష్టమితి నిఃశ్వస్య రాజా శోకపరిప్లుతః |
మూర్ఛితో న్యపతత్తస్మిన్పర్యఙ్కే హేమభూషితే || ౧౭
రామోప్యుత్థాప్య రాజానం కైకేయ్యాభిప్రచోదితః |
కశయేవాహతో వాజీ వనం గన్తుం కృతత్వరః || ౧౮
తదప్రియమనార్యాయా వచనం దారుణోదయమ్ |
శ్రుత్వా గతవ్యథో రామః కైకేయీం వాక్యమబ్రవీత్ || ౧౯
నాహమర్థపరో దేవి! లోకమావస్తుముత్సహే |
విద్ధిమామృషిభిస్తుల్యం కేవలం ధర్మమాస్థితమ్ || ౨౦
యదత్ర భవతః కిఞ్చిచ్ఛక్యం కర్తుం ప్రియం మయా |
ప్రాణానపి పరిత్యజ్య సర్వథా కృతమేవ తత్ || ౨౧
న హ్యతో ధర్మచరణం కిఞ్చిదస్తి మహత్తరమ్ |
యథా పితరిశుశ్రూషా తస్య వా వచనక్రియా || ౨౨
అనుక్తోప్యత్రభవతా భవత్యా వచనాదహమ్ |
వనే వత్స్యామి విజనే వర్షాణీహ చతుర్దశ || ౨౩
న నూనం మయి కైకయి! కిఞ్చిదాశంససే గుణమ్ |
యద్రాజానమవోచస్త్వం మమేశ్వరతరా సతీ || ౨౪
యావన్మాతరమాప్నచ్ఛే సీతాం చానునయామ్యహమ్ |
తతోద్యైవ గమిష్యామి దణ్డకానాం మహద్వనమ్ || ౨౫
భరతః పాలయేద్రాజ్యం శుశ్రూషేచ్చ పితుర్యథా |
తథా భవత్యా కర్తవ్యం స హి ధర్మ స్సనాతనః || ౨౬
స రామస్య వచశ్శ్రృత్వా భృశం దుఃఖహతః పితా |
శోకాదశక్నువన్వకతుం ప్రరురోద మహాస్వనమ్ || ౨౭
వన్దిత్వా చరణౌ రామో విసంజ్ఞస్య పితుస్తథా |
కైకేయ్యాశ్చాప్యనార్యాయాః నిష్పపాత మహాద్యుతిః || ౨౮
స రామః పితరం కృత్వా కైకేయీం చ ప్రదక్షిణమ్ |
నిష్క్రమ్యాన్తఃపురాత్తస్మాత్స్వం దదర్శ సుహృజ్జనమ్ || ౨౯
తం బాష్పపరిపూర్ణాక్షః పృష్ఠతోనుజగామ హ |
లక్ష్మణః పరమక్కృధ్దః స్సుమిత్రానన్దవర్ధనః || ౩౦
అభిషేచనికం భాణ్డం కృత్వా రామః ప్రదక్షిణమ్ |
శనైర్జగామ సాపేక్షో దృష్టిం తత్రావిచాలయన్ || ౩౧
న చాస్య మహతీం లక్ష్మీం రాజ్యనాశోపకర్షతి |
లోకకాన్తస్య కాన్తత్వాచ్ఛీతరశ్మేరివ క్షపా || ౩౨
న వనం గన్తుకామస్య త్యజతశ్చ వసున్ధరామ్ |
సర్వలోకాతిగస్యేవ లక్ష్యతే చిత్తవిక్రియా || ౩౩
ప్రతిషిధ్య శుభం ఛత్రం వ్యజనే చ స్వలఙ్కృతే |
విసర్జయిత్వా స్వజనం రథం పౌరాంస్తథా జనాన్ || ౩౪
ధారయన్ మనసా దుఃఖమిన్ద్రియాణి నిగృహ్య చ |
ప్రవివేశాత్మవాన్వేశ్మ మాతురప్రియశంసివాన్ || ౩౫
సర్వోహ్యభిజనశ్శ్రీమాన్ శ్రీమతస్సత్యవాదినః |
నాలక్షయత రామస్య కిఞ్చిదాకారమాననే || ౩౬
ఉచితం చ మహాబాహుర్నజహౌహర్షమాత్మనః |
శారద స్సముదీర్ణాంశుశ్చన్ద్రస్తేజ ఇవాత్మజమ్ || ౩౭
వాచా మధురయా రామస్సర్వం సమ్మానయఞ్జనమ్ |
మాతుస్సమీపం ధీరాత్మా ప్రవివేశ మహాయశాః || ౩౮
తం గుణైస్సమతాం ప్రాప్తో భ్రాతా విపులవిక్రమః |
సౌమిత్రిరనువవ్రాజ ధారయన్దుఃఖమాత్మజమ్ || ౩౯
ప్రవిశ్య వేశ్మాతిభృశం ముదాన్వితం |
సమీక్ష్య తాం చార్థవిపత్తిమాగతామ్ |
న చైవ రామోత్రజగామవిక్రియాం |
సుహృజ్జనస్యాత్మవిపత్తిశఙ్కయా || ౪౦
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనవింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ēkōnavimśa Sargaḥ
tadapriyamammitraghnō vacanaṃ maraṇōpamam |
śrutvā na vivyathē rāmaḥ kaikēyīṃ cēdamabravīt || 1
ēvamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |
jaṭājinadharō rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣō yathāpūrvamarindamaḥ || 3
manyurna ca tvayā kāryō dēvi! brūmi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4
hitēna guruṇā pitrā kṛtajñēna nr̥pēṇa ca |
niyujyamānō visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5
alēēkaṃ mānasam tvēkam hr̥dayam dahatēēva mē |
svayam yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣēcanam || 6
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
hṛṣṭō bhrātrē svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracōditaḥ || 7
kiṃ punarmmanujēndrēṇa svayaṃ pitrā pracōditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayanō mandamaśrūṇi muñcati || 9
gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavāirhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nr̥paśāsanāt || 10
daṇḍakāraṇyamēṣō'hamitō gacchāmi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12
ēvaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśrīghrajavāirhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13
tava tvahaṃ kṣamaṃ manyē nōtsukasya vilambanam |
rāma! tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14
vrīḍānvita s-svayaṃ yacca nr̥pas-tvāṃ nā b h i-b b hāṣa tē |
nāi ta t kiñcin nar aś rēṣṭ h a! man-yurēṣōpanēē-ya tām || 15
yāva t t vaṃ na vanaṃ-yā tah p urādas mād ab h i t varan |
p i tā tāvan na tē rāma! snās-ya tē b h ōkṣ-ya tē'p i vā || 16
d h i k-kaṣṭ am i t i n iḥ-ś vas-ya rājā śōkapar ipl u tah |
mūṛc h i tō n-yapa t a t tasm i n-paṛ-yan kē hē mab h ūṣ i tē || 17
rāmō'p-y u t t hāp-ya rājānaṃ kāikē-y-yāb h i-pra cōd i tah |
kaśa-yēva ha tō vā jēē vanaṃ gantuṃ k r̥ ta t varah || 18
tadap r i-yam anāṛ-yā-yā vacanaṃ dāruṇōda-yam |
śru t vā ga tav-ya t h ō rām ah kāikē-yēēṃ vāk-yam abravēēt || 19
nāha m aṛ t h aparō dēv i! lōk am āv as t u m u t sa hē |
v id d h i mām r̥ṣ i b h i s t u l-yaṃ kēva laṃ d h aṛm am āst h i tam || 20
yad at ra b h ava tah kiñcic-c h ak-yaṃ kaṛ t uṃ pri-yaṃ mayā |
prāṇānap i par i t-yaj-ya saṛva t hā k r̥ tam ēva ta t || 21
na h-ya tō d h aṛmacaraṇaṃ kiñc id as t i mahā t tar am |
ya t hā p i tar i śuś r ūṣā tas-ya vā vacana k r i-yā || 22
an u k tō'p-ya t rab h ava tā b h ava t-yā vacanād aham |
vanē va t-s-yām i v i-ja nē vaṛṣāṇēē h a ca t urdaśa || 23
na nūnaṃ ma y i kāikay i! kiñc id āśan sasē g uṇam |
yadrājānam avōcast vaṃ māmēś vara tarā sa tēē || 24
yāvan mā taram āp nacc hē sēē tāṃ cān u-na-yām-yaham |
ta tō'd-yāiva gam iṣ-yām i danḍakānāṃ mahad vanam || 25
b h ara t ah pā la-yēd rāj-yaṃ śuś r ūṣēcca p i t uṛ ya t hā |
ta t hā b h ava t-yā kaṛ tav-yaṃ sa h i d h aṛma s-sanā tan aḥ || 26
sa rāmas-ya vacah śr̥ t vā b hṛśaṃ d uḥ k h a ha tah p i tā |
śōkād aśakn uvan vak t uṃ p rar urōda mahās vanam || 27
vand i t vā caraṇāu rām ō v i saññas-ya p i t us ta t hā |
kāikē-y-yāś-cāp-yanāṛ-yā-yāḥ n iṣ-papa t a mahād-y u t iḥ || 28
sa rāmah p i taraṃ kr̥ t vā kāikē-yēēṃ ca prada kṣ iṇam |
n iṣ-k r am-yān taḥ p urā t-tasmā t s vaṃ dadarśa s u hṛj-janam || 29
taṃ bāṣpapar ipūṛṇākṣah pṛṣṭ h a tō'n u-jagāma ha |
lakṣmaṇah par amak-k r̥ d d h a s-s u m i t rānan d avar d h anah || 30
ab h iṣēc an i-kaṃ b hāṇḍaṃ kr̥ t vā rām ah prada kṣ iṇam |
śanāiṛ-jagāma sāpēkṣō dṛṣṭ iṃ ta t rāv i-cā la-yan || 31
na cās-ya mahā tēēṃ lakṣmēēṃ rāj-yanāśōpa kaṛṣa t i |
lōkakāntas-ya kānta t vācc hēē tar aś mē r iv a kṣapā || 32
na vanaṃ gantu kāmas-ya t-yaja taś-ca vasund h arām |
saṛva lōkā t i-gas-yēva lakṣ-ya tē ci t tav i-k r i-yā || 33
pra t i-ṣ id d h a śu b h aṃ c h a t raṃ v-yajanē ca s va-laṅkr̥ tē |
v i-saṛja y i t vā s va janam ra t h am pāurāms ta t hā janān || 34
d hāra-yan manasā d uḥ k h am ind r i-yāṇ i n i-gṛ h-ya ca |
prav i-vēśā t m avānvēś ma mā t ur apr i-yaśan s i-vān || 35
saṛvō'h-yab h i-janas-ś rēēmā n ś rēēma tas-sa t-yavād i nah |
nā lakṣa-ya ta rāmas-ya kiñc id ā kāram ānanē || 36
uc i taṃ ca mahābā h uṛ-na ja hāu haṛṣ am ā t manah |
śārad as-sam u dēēṛṇāṃśuś-candras tēja ivā tmajam || 37
vācā mad h u-ra-yā rāmas saṛvaṃ sam māna-yañ-janam |
mā t us-samēēpaṃ d hēē rā tmā prav i-vēśa mahā-yaśāḥ || 38
taṃ g uṇāi s-sama tāṃ p rāp tō b h rā tā v ip u lav i-k r amah |
sāum i t r i r-an u-vav rā ja d hāra-yan d uḥ k ham ā t majam || 39
prav iś-ya vēśmā' t i-b hṛśaṃ m udānv i tam
samēēkṣ-ya tāṃ cāṛ t h av i-pa t t im āga tām |
na cāiva rāmō't r a jagāma v i-k r i-yāṃ
su hṛj-janas-yā t mav i-pa t t i-śāṅka-yā || 40
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkōnavimśasargaḥ