శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
అష్టాదశ సర్గము
స దదర్శాసనే రామో నిషణ్ణం పితరం శుభే |
కైకేయీసహితం దీనం ముఖేన పరిశుష్యతా || ౧
స పితుశ్చరణౌ పూర్వమభివాద్య వినీతవత్ |
తతో వవన్దే చరణౌ కైకేయ్యా స్సుసమాహితః || ౨
రామేత్యుక్త్వా తు వచనం బాష్పపర్యాకులేక్షణః |
శశాక నృపతిర్దీనో నేక్షితుం నాభిభాషితుమ్ || ౩
తదపూర్వం నరపతేర్దృష్ట్వా రూపం భయావహమ్ |
రామోపి భయమాపన్నః పదా స్పృష్ట్వేవ పన్నగమ్ || ౪
ఇన్ద్రియైరప్రహృష్టైస్తం శోకసన్తాపకర్శితమ్ |
నిశ్శ్వసన్తం మహారాజం వ్యథితాకులచేతసమ్ || ౫
ఊర్మిమాలినమక్షోభ్యం క్షుభ్యన్తమివ సాగరమ్ |
ఉపప్లుతమివాదిత్యముక్తానృతమృషిం యథా || ౬
అచిన్త్యకల్పం హి పితుస్తం శోకముపధారయన్ |
బభూవ సంరబ్ధతర స్సముద్ర ఇవ పర్వణి || ౭
చిన్తయామాస చ తదా రామః పితృహితే రతః |
కిం స్విదద్యైవ నృపతిర్న మాం ప్రత్యభినన్దతి || ౮
అన్యదా మాం పితా దృష్ట్వా కుపితోపి ప్రసీదతి |
తస్య మామద్య సంప్రేక్ష్య కిమాయాః ప్రవర్తతే || ౯
స దీన ఇవ శోకార్తో విషణ్ణవదనద్యుతిః |
కైకేయీమభివాద్యైవ రామో వచనమబ్రవీత్ || ౧౦
కచ్చిన్మయా నాపరాద్ధమజ్ఞానాద్యేన మే పితా |
కుపితస్తన్మమాచక్ష్వ త్వం చైవైనం ప్రసాదయ || ౧౧
అప్రసన్నమనాః కిన్ను సదా మాం ప్రతి వత్సలః |
వివర్ణవదనో దీనో న హి మామభిభాషతే || ౧౨
శరీరో మానసో వాపి కచ్చిదేనం న బాధతే |
సన్తాపోవాభితాపో వా దుర్లభం హి సదా సుఖమ్ || ౧౩
కచ్చిన్న కిఞ్చిద్భరతే కుమారే ప్రియదర్శనే |
శత్రుఘ్నే వా మహాసత్త్వే మాత్రూణాం వా మమాశుభమ్ || ౧౪
అతోషయన్మహారాజమకుర్వన్వా పితుర్వచః |
ముహూర్తమపి నేచ్ఛేయం జీవితుం కుపితే నృపే || ౧౫
యతోమూలం నరః పశ్యేత్ప్రాదుర్భావమిహాత్మనః |
కథం తస్మిన్నవర్తేత ప్రత్యక్షే సతి దైవతే || ౧౬
కచ్చిత్తే పరుషం కిఞ్చిదభిమానాత్పతితా మమ |
ఉక్తో భవత్యా కోపేన యత్రాస్య లులితం మనః || ౧౭
ఏతదాచక్ష్వ మే దేవి తత్త్వేన పరిపృచ్ఛతః |
కిం నిమిత్తమపూర్వోయం వికారో మనుజాధిపే || ౧౮
ఏవముక్తా తు కైకేయీ రాఘవేణ మహాత్మనా |
ఉవాచేదం సునిర్లజ్జా ధృష్టమాత్మహితం వచః || ౧౯
న రాజా కుపితో రామ! వ్యసనం నాస్య కిఞ్చన |
కిఞ్చిన్మనోగతంత్వస్య త్వద్భయాన్నాభిభాషతే || ౨౦
ప్రియం త్వామప్రియం వక్తుం వాణీ నాస్యోపవర్తతే |
తదవశ్యం త్వయా కార్యం యదనేనాశ్రుతం మమ || ౨౧
ఏష మహ్యం వరం దత్త్వా పురా మామభిపూజ్య చ |
స పశ్చాత్తప్యతే రాజా యథాన్యః ప్రాకృతస్తథా || ౨౨
అతిసృజ్య దదానీతి వరం మమ విశాంపతిః |
స నిరర్థం గతజలే సేతుం బన్ధితుమిచ్ఛతి || ౨౩
ధర్మమూలమిదం రామ! విదితం చ సతామపి |
తత్సత్యం న త్యజేద్రాజా కుపితస్త్వత్కృతే యథా || ౨౪
యది తద్వక్ష్యతే రాజా శుభం వా యది వాశుభమ్ |
కరిష్యసి తతస్సర్వమాఖ్యాస్యామి పునస్త్వహమ్ || ౨౫
యది త్వభిహితం రాజ్ఞా త్వయి తన్న విపత్స్యతే |
తతోహమభిధాస్యామి న హ్యేష త్వయి వక్ష్యతి || ౨౬
ఏతత్తు వచనం శ్రుత్వా కైకేయ్యా సముదాహృతమ్ |
ఉవాచ వ్యథితో రామస్తాం దేవీం నృపసన్నిధౌ || ౨౭
అహో ధిఙ్నార్హసే దేవి వక్తుం మామీదృశం వచః |
అహం హి వచనాద్రాజ్ఞః పతేయమపి పావకే || ౨౮
భక్షయేయం విషం తీక్ష్ణం మజ్జేయమపి చార్ణవే |
నియుక్తో గురుణా పిత్రా నృపేణ చ హితేన చ || ౨౯
తద్బ్రూహి వచనం దేవి రాజ్ఞో యదభికాఙ్క్షితమ్ |
కరిష్యే ప్రతిజానే చ రామో ద్విర్నాభిభాషతే || ౩౦
తమార్జవసమాయుక్తమనార్యా సత్యవాదినమ్ |
ఉవాచ రామం కైకేయీ వచనం భృశదారుణమ్ || ౩౧
పురా దైవాసురే యుద్ధే పిత్రా తే మమ రాఘవ |
రక్షితేన వరౌ దత్తౌ సశల్యేన మహారణే || ౩౨
తత్ర మే యాచితో రాజా భరతస్యాభిషేచనమ్ |
గమనం దణ్డకారణ్యే తవ చాద్యైవ రాఘవ || ౩౩
యది సత్యప్రతిజ్ఞం త్వం పితరం కర్తుమిచ్ఛసి |
ఆత్మానం చ నరశ్రేష్ఠ! మమ వాక్యమిదం శృణు || ౩౪
సన్నిదేశే పితుస్తిష్ఠ యథా తేన ప్రతిశ్రుతమ్ |
త్వయారణ్యం ప్రవేష్టవ్యం నవ వర్షాణి పఞ్చ చ || ౩౫
భరతస్త్వభిషిచ్యేత యదేతదభిషేచనమ్ |
త్వదర్థే విహితం రాజ్ఞా తేన సర్వేణ రాఘవ! || ౩౬
సప్త సప్త చ వర్షాణి దణ్డకారణ్యమాశ్రితః |
అభిషేకమిమం త్యక్త్వా జటాజినధరో వస || ౩౭
భరతః కోసలపురే ప్రశాస్తు వసుధామిమామ్ |
నానారత్న సమాకీర్ణాం సవాజిరథకుఞ్జరామ్ || ౩౮
ఏతేన త్వాం నరేన్ద్రోయం కారుణ్యేన సమాప్లుతః |
శోకసంక్లిష్ట వదనో న శక్నోతి నిరీక్షితుమ్ || ౩౯
ఏతత్కురు నరేన్ద్రస్య వచనం రఘునన్దన |
సత్యేన మహతా రామ తారయస్వ నరేశ్వరమ్ || ౪౦
ఇతీవ తస్యాం పరుషం వదన్త్యాం |
న చైవ రామః ప్రవివేశ శోకమ్ |
ప్రవివ్యథే చాపి మహానుభావో |
రాజా తు పుత్రవ్యసనాభితప్తః || ౪౧
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టాదశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Aṣṭādaśa Sargaḥ
sa dadarśāsanē rāmō niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhē |
kaikēyīsahitaṃ dīnaṃ mukhēna pariśuṣyatā || 1
sa pituścaraṇāu pūrvamabhivādya vinētavat |
tatō vavandē caraṇāu kaikēyyā ssusamāhitaḥ || 2
rāmētyuktvā tu vacanaṃ bāṣpaparyākulēkṣaṇaḥ |
śaśāka nr̥patirdīnō nēkṣituṃ nābhibhāṣitum || 3
tadapūrvaṃ narapatērdṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham |
rāmō'pi bhayamāpannaḥ padā spṛṣṭvēva pannagam || 4
indriyāiraprahr̥ṣṭāistaṃ śōkasantāpakarśitam |
niśśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacētasa m || 5
ūrmimālinamakṣōbhyaṃ kṣubhyantamiva sāgaram |
upaplūtamivādityāmuktānr̥tamr̥ṣiṃ yathā || 6
acintyakalpaṃ hi pitustaṃ śōkamupadhārayan |
babhūva saṃrabdhatara ssamudra iva parvaṇi || 7
cintayāmāsa ca tadā rāmaḥ pitṛhitē rataḥ |
kiṃ svidadyāiva nr̥patirna māṃ pratyabhinandati || 8
anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupitō'pi prasīdati |
tasya māmādya samprēkṣya kimāyāsaḥ pravartatē || 9
sa dīna iva śōkārtō viṣaṇṇavadanadyutiḥ |
kaikēyīmabhivādyāiva rāmō vacanamabravīt || 10
kaccinmayā nāparād d ham-ajñānādyēna mē pitā |
kupitastanmamācakṣva tvaṃ cāivāinaṃ prasādaya || 11
aprasannamānāḥ kinnu sadā māṃ prati vatsalaḥ |
vivarṇavadanō dīnō na hi māmabhibhāṣatē || 12
śārīrō mānasaō vāpi kaccidēnaṃ na bādhataē |
santāpōvābhitāpō vā durlabhaṃ hi sadā sukham || 13
kaccinna kiñcid bharatē kumārē priyadarśanē |
śatrughnē vā mahāsat t vē mātṛūṇāṃ vā mamāśubham || 14
atōṣayan mahārājamakurvan vā pituṛvacah |
m u hūṛ tam ap i nēcc hē-yaṃ jēēv i t uṃ k u p i tē nr̥ pē || 15
ya tō m ū laṃ narah paś-yē t-p rād uṛ b b hāvam i hā t mah |
ka t h am tasm i n n avar tē ta pratyakṣē sa t i dāiva tē || 16
kacc i t tē par uṣaṃ kiñc id ab h imānā t pa t i tā mama |
uk t ō b h ava t-yā kōpēna ya t rās-ya l u l i taṃ manah || 17
ē tadācakṣ va mē dēv i ta t t vēna par ipr̥cc h a tah |
ki m n im i t tam apūṛvō'yaṃ v i-kā r ō man u jād h i pē || 18
ēvamuk tā tu kāikē-yēē rāghavēna mahā t manā |
uvācēdaṃ s u n iṛ lajjā d hṛṣṭamā t ma h i taṃ vacah || 19
na rājā k u p i t ō rāma! v-yasan am nās-ya kiñcana |
kiñcin ma nōga taṃ t vas-ya t va d b h a-yān nā b h i-b b hāṣa tē || 20
pri-yaṃ t vām apri-yaṃ vak t uṃ vāṇēē nās-yōpavar ta tē |
tadav-yaś-yaṃ t va-yā kāṛ-yaṃ yadanēnāś r u taṃ mama || 21
ēṣa mah-yaṃ varaṃ da t vā p u rā mām ab h i-pūj-ya ca |
sa paścā t-tapa tē rājā ya t hā n-yah p rā-k r̥ tas-ta t hā || 22
a t i-sṛj-ya dadā nēē t i varaṃ mama v iśāmpat iḥ |
sa n irar t h am ga ta ja lē sē t uṃ band h i t u m icchas i || 23
d h aṛmam ū lam idaṃ rāma! v id i taṃ ca sa tāma p i |
ta t sa t-yaṃ na t-yajēd rājā k u p i tas t va t kr̥ tē ya t hā || 24
yad i tad vakṣ-ya tē rājā śu b h am vā yad i vāśu b h am |
kar iṣ-yas i ta tassarvam āk h-yās-yām i p u nas t va ham || 25
yad i t vab h i-h i taṃ rājñā t va-y i tan na v i-pa t-syatē |
ta tō'ham ab h i-d hāṣ-yām i na h-yēṣa t va-y i vakṣ-ya t i || 26
ē ta t t u vacanaṃ śru t vā kāikē-y-yā sam u dā hṛ tam |
uvāca v-ya t h i t ō rāmas tāṃ dēvēēṃ nr̥ pasan n id hā u || 27
ahō d h iṅ nār hasē dēv i vak t uṃ mām ēē dṛśam vacah |
ahaṃ h i vacanād rājñah pa tē-yam ap i pāvakē || 28
b h akṣa-yē-yaṃ v iṣaṃ tēēkṣ-ṇaṃ majjē-yam ap i cāṛṇavē |
n i-y u k t ō g u r uṇā p i t rā nr̥ pēna ca h i tēna ca || 29
tad brū h i vacanaṃ dēv i rājñō yad ab h i kāṅkṣ i tam |
kar iṣ-yē pra t i-jānē ca rāmō d v iṛ nā b h i-b b hāṣa tē || 30
tamāṛjavasaṃ-y u k tam anāṛ-yā sa t-yavād i nam |
uvāca rāmaṃ kāikē-yēē vacanaṃ b hṛśadāruṇam || 31
p u rā dāivāsurē y u d d hē p i t rā tē mama rāghava |
rakṣ i tēna varāu da t tāu saśal-yēna mahāraṇē || 32
ta t ra mē yāc i t ō rājā b h ara tas-yāb h iṣēcanam |
gamanaṃ danḍakāraṇ-yē tava cād-yāiva rāghava || 33
yad i sa t-yap r a t i jñaṃ t vaṃ p i taraṃ kaṛ t u m icchas i |
ā t mānaṃ ca n araś rēṣṭ h a! mama vāk-yam idaṃ śṛṇ u || 34
sann i-dēśē p i t us-t iṣṭ h a ya t hā tēna pra t i-ś r u tam |
t va-yāraṇ-yaṃ pravēṣṭav-yaṃ nava vaṛṣāṇ i pañca ca || 35
b h ara tas-t vab h iṣ i-cyē ta yadē tad ab h iṣēcanam |
t vadar t h ē v i-h i taṃ rājñā tēna saṛvēna rāghava! || 36
sap ta sap ta ca vaṛṣāṇ i danḍakāraṇ-yam āśr i tah |
ab h iṣēkam imaṃ t-yak t vā jaṭā j i nad h ar ō vasa || 37
b h ara t ah kōsa lap u rē praśās t u vasund h arām i mām |
nānā ra t na samā-kēēṛṇāṃ savā j i ra t h a k uñjarām || 38
ē tēna t vāṃ narēnd r ō'yaṃ kāruṇ-yēna samā-p l u tah |
śōkasan k l iṣṭa vad an ō na śaknō t i n i-rēēkṣ i tum || 39
ē ta t k u r u narēndras-ya vacanaṃ rag h u-nandan a |
sa t-yēna mahā tā rāma tāra-yas va narēśvaram || 40
itēēva tas-yāṃ par uṣaṃ vadan t-yāṃ
na cāiva rāmah prav i-vēśa śōkam |
prav i-v-ya t hē cā p i mahān u b b hā vō
rājā tu pu t r av-yasanāb h i tap tah || 41
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē aṣṭādaśasargaḥ