శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రయోదశ సర్గము
అతదర్హం మహారాజం శయానమతథోచితమ్ |
యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాత్పరిచ్యుతమ్ || ౧
అనర్థరూపా సిద్ధార్థా హ్యభీతా భయదర్శినీ |
పునరాకారయామాస తమేవ వరమఙ్గనా || ౨
త్వం కత్థసే మహారాజ! సత్యవాదీ దృఢవ్రతః |
మమ చేమం వరం కస్మాద్విధారయితుమిచ్ఛసి || ౩
ఏవముక్తస్తు కైకేయ్యా రాజా దశరథస్తదా |
ప్రత్యువాచ తతః క్రుద్ధో ముహూర్తం విహ్వలన్నివ || ౪
మృతే మయి గతే రామే వనం మనుజపుఙ్గవే |
హన్తానార్యే! మమామిత్రే! సకామా సుఖినీ భవ || ౫
స్వర్గేపి ఖలు రామస్య కుశలం దైవతైరహమ్ |
ప్రత్యాదేశాదభిహితం ధారయిష్యే కథం బత || ౬
కైకేయ్యాః ప్రియకామేన రామః ప్రవ్రాజి మయా |
యది సత్యం బ్రవీమ్యేతత్తదసత్యం భవిష్యతి || ౭
అపుత్రేణ మయా పుత్రశ్శ్రమేణ మహతా మహాన్ |
రామో లబ్ధో మహాబాహు స్సకథం త్యజ్యతే మయా || ౮
శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ జితక్రోధో క్షమాపరః |
కథం కమలపత్రాక్షో మయా రామో వివాస్యతే || ౯
కథమిన్దీవరశ్యామం దీర్ఘబాహుం మహాబలమ్ |
అభిరామమహం రామం ప్రేషయిష్యామి దణ్డకాన్ || ౧౦
సుఖానాముచితస్యైవ దుఃఖైరనుచితస్య చ |
దుఖం నామానుపశ్యేయం కథం రామస్య ధీమతః || ౧౧
యది దుఃఖమకృత్వాద్య మమ సంక్రమణం భవేత్ |
అదుఃఖార్హస్య రామస్య తత స్సుఖమవాప్నుయామ్ || ౧౨
నృశంసే! పాపసఙ్కల్పే రామం సత్యపరాక్రమమ్ |
కిం విప్రియేణ కైకేయి! ప్రియం యోజయసే మమ || ౧౩
అకీర్తిరతులా లోకే ధ్రువం పరిభవశ్చ మే |
తథా విలపతస్తస్య పరిభ్రమితచేతసః || ౧౪
అస్తమభ్యగమత్సూర్యో రజనీ చాభ్యవర్తత |
సా త్రియామా తథార్త్తస్య చన్ద్రమణ్డలమణ్డితా || ౧౫
రాజ్ఞో విలపమానస్య న వ్యభాసత శర్వరీ |
తథైవోష్ణం వినిశ్వస్య వృద్ధో దశరథో నృపః || ౧౬
విలలాపార్తవద్యుఖం గగనాసక్తలోచనః |
న ప్రభాతం త్వయేచ్ఛామి నిశే! నక్షత్రభూషణే! || ౧౭
క్రియతాం మే దయా భద్రే! మయాయం రచితోఞ్జలిః |
అథవా గమ్యతాం శీఘ్రం నాహమిచ్ఛామి నిర్ఘృణామ్ || ౧౮
నృశంసాం కైకయీం ద్రష్టుం యత్కృతే వ్యసనం మహత్ |
ఏవముక్త్వా తతో రాజా కైకేయీం సంయతాఞ్జలిః || ౧౯
ప్రసాదయామాస పునః కైకేయీం చేదమబ్రవీత్ |
సాధు వృత్తస్య దీనస్య త్వద్గతస్య గతాయుషః || ౨౦
ప్రసాదః క్రియతాం దేవి! భద్రే రాజ్ఞో విశేషతః |
శూన్యే న ఖలు సుశ్రోణి! మయేదం సముదాహృతమ్ || ౨౧
కురు సాధు ప్రసాదం మే బాలే! సహృదయా హ్యసి |
ప్రసీద దేవి! రామోమేత్వద్దత్తం రాజ్యమవ్యమ్ || ౨౨
లభతామసితాపాఙ్గే యశః పరమవాప్ను హి |
మమ రామస్య లోకస్య గురూణాం భరతస్య చ || ౨౩
ప్రియమేతద్గురుశ్రోణి! కురు చారుముఖేక్షణే || ౨౪
విశుద్ధభావస్య సుదుష్టభావా |
తామ్రేక్షణస్యాశ్రుకలస్య రాజ్ఞః |
శ్రుత్వా విచిత్రం కరుణం విలాపం |
భర్తుర్నృశంసా న చకార వాక్యమ్ || ౨౫
తతస్స రాజా పునరేవ మూర్ఛితః |
ప్రియామతుష్టాం ప్రతికూలభాషిణీమ్ |
సమీక్ష్య పుత్రస్య వివాసనం ప్రతి |
క్షితౌ విసంజ్ఞో నిపపాత దుఖితః || ౨౬
ఇతీవ రాజ్ఞో వ్యథితస్య సా నిశా |
జగామ ఘోరం శ్వసతో మనస్వినః |
విబోధ్యమానః ప్రతిబోధనం తదా |
నివారయామాస స రాజసత్తమః || ౨౭
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రయోదశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Trayōdaśa Sargaḥ
atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathōcitam |
yayātimiva puṇyāntē dēvalōkātparicyutam || 1
anartharūpā siddhārthā hyabhītā bhayadarśinī |
punarākārayāmāsa tamēva varamaṅganā || 2
tvaṃ katthasē mahārāja! satyavādī dṛḍhavrataḥ |
mama cēmaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi || 3
ēvamuktastu kaikēyyā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca tataḥ kruddhō muhūrtaṃ vihvalanniva || 4
mr̥tē mayi gatē rāmē vanaṃ manujapuṅgavē |
hantānāryē! mamāmitrē! sakāmā sukhinī bhava || 5
svargē'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatāiraham |
pratyādēśādabhihitaṃ dhārayiṣyē kathaṃ bata || 6
kaikēyyāḥ priyakāmēna rāmaḥ pravrāji mayā |
yadi satyaṃ bravīmyētat tadasatyaṃ bhaviṣyati || 7
aputrēṇa mayā putraś-śramēṇa mahatā mahān |
rāmō labdhō mahābāhu ssakathaṃ tyajyatē mayā || 8
śūraśca kṛtavidyaśca jitakrōdhō kṣamāparaḥ |
kathaṃ kamalapatrākṣō mayā rāmō vivāsyatē || 9
kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |
abhirāmamahaṃ rāmaṃ prēṣayiṣyāmi daṇḍakān || 10
sukhānāmucitasyaiva duḥkhāiranucitasya ca |
dukhaṃ nāmānupaśyēyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ || 11
yadi duḥkhamakṛtvādya mama saṅkramaṇaṃ bhavēt |
aduḥkhārhasya rāmasya tata ssukhamavāpnu-yām || 12
nr̥śaṃsē! pāpasaṅkalpē rāmaṃ satyaparākramam |
kiṃ vipriyēṇa kaikēyi! priyaṃ yōjayasē mama || 13
akīrtiratulā lōkē dhruvaṃ paribhavaśca mē |
tathā vilapatastasya paribhramitacētasaḥ || 14
astamabhyagamat sūryō rajanī cābhyavartata |
sā triyāmā tathārtasya candramamaṇḍalamaṇḍitā || 15
rājñō vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī |
tathāivōṣṇaṃ viniśvasya vṛddhō daśarathō nr̥paḥ || 16
vilalāpārtavadyukhaṃ gaganāsaktalōcanaḥ |
na prabhātaṃ tvayēcchāmi niśē! nakṣatrabhūṣaṇē! || 17
kriyatāṃ mē dayā bhadrē! mayāyaṃ racitōñjaliḥ |
athavā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām || 18
nr̥śaṃsāṃ kaikayīṃ draṣṭuṃ yatkr̥tē vyasanaṃ mahat |
ēvamuktvā tatō rājā kaikēyīṃ saṃyatāñjaliḥ || 19
prasādayāmāsa punaḥ kaikēyīṃ cēdamabravīt |
sādhu vr̥ttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ || 20
prasādaḥ kriyatāṃ dēvi! bhadrē rājñō viśēṣataḥ |
śūnyē na khalu suśrōṇi! mayādaṃ samudāhr̥tam || 21
kuru sādhu prasādaṃ mē bālē! sahr̥dayā hyasi |
prasīda dēvi! rāmōmē tvaddattaṃ rājyamavyayam || 22
labhatāmasitāpāṅgē yaśaḥ paramavāpnu hi |
mama rāmasya lōkasya gurūṇāṃ bharatasya ca || 23
priyamētadguruśrōṇi! kuru cārumukhēkṣaṇē || 24
viśuddhabhāvasya suduṣṭabhāvā
tāmrēkṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ |
śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ
bharturnr̥śaṃsā na cakāra vākyam || 25
tatas-sa rājā punarēva mūrchitaḥ
priyāmatūṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
samēēkṣ-ya putrasya vivāsanaṃ prati
kṣitāu visaññō ni-papāta duk h itah || 26
itēēva rājñō v-ya t h i tas-ya sā niśā
jagāma g h ōraṃ śvasa tō manas v i nah |
vibōd h-yamānah pra t i-bōd h anaṃ tadā
ni-vāra-yāmāsa sa rājasat tamah || 27
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trayōdaśasargaḥ