అయోధ్యాకాండ - ద్వాదశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 12

Ayōdhyākāṇḍa - Dvādaśa Sargaḥ

tataśśrutvā mahārājaḥ kaikēyyā dāruṇaṃ vacaḥ |
cintāmabhisamāpēdē muhūrtaṃ pratatāpa ca || 1

kinnu mē yadi vā svapnaścittamōhō'pi vā mama |
anubhūtōpasargō vā manasō vāpyupadravaḥ || 2

iti sañcintya tadrājā nādhyagacchattadāsukham |
pratilabhya cirātsaṃjñāṃ kaikēyyīvākyatāḍitaḥ || 3

vyathitō viklabas-caiva vyāghrīṃ dṛṣṭvā yathā mṛgaḥ |
asaṃvṛtāyāmāsīnō jagatyāṃ dīrghamucchvasan || 4

maṇḍalē pannagō ruddhō mantrairiva mahāviṣaḥ |
ahō dhigiti sāmārṣō vācamuktvā narādhipaḥ || 5

mōhamāpēdivānbhūya śśōkōpahata-cētanaḥ |
cirēṇa tu nr̥pa ssaṃjñāṃ pratilabhya suduḥkhitaḥ || 6

kaikēyīmabravītkruddhaḥ pradahanniva cakṣuṣā |
nr̥śaṃsē! duṣṭacāritrē! kulasyāsya vināśini! || 7

kiṃ kṛtaṃ tava rāmēṇa pāpaṃ pāpē! mayāpi vā |
yadā tē jananītulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ || 8

tasyaiva tvam-anarthāya kiṃ nimittam-ihōdyatā |
tvaṃ mayā'tmavināśārthaṃ bhavanaṃ svaṃ pravēśitā || 9

avijñānānnr̥pasutā vyālee teēkṣṇav iṣā ya t hā |
jēēvalōkō yadā saṛvō rāmas-yāha guṇas tavam || 10

aparā d h am kim udd iś-ya t-yakṣ-yāmēēṣṭ am ahaṃ su tam |
kāusal-yāṃ vā sum i t rāṃ vā t-yajē-yam ap i vā śri-yam || 11

jēēv i taṃ vā tmanō rāmam na t vēva p i tṛvatsalam |
parā b h ava t i mē prēē t iṛ-dṛṣṭ vā tana yam agra jam || 12

apaś-ya tas tu mē rāmam naṣṭā b h ava t i cē ta nā |
t iṣṭ hēllōkō v i-nā sūṛ-yaṃ śas-yaṃ vā sa l i laṃ v i-nā || 13

na tu rāmam v i-nā dē hē t iṣṭ hē t tu mama jēēv i tam |
tada lam t-yag-ya tām ēṣa n iścayah pāpa n iścayē! || 14

ap i tē caraṇāi mūṛd h-nā spṛśām-yēṣa prasēēda mē |
kim idaṃ cin t i taṃ pāpē t va-yā par am adāruṇam || 15

at h a ji jñāsasē māṃ tvaṃ b h ara tas-ya pri-yā pri-yē |
as t u ya t-ta t-t va-yā pūṛvaṃ v-yā hṛ taṃ rāghavaṃ pra t i || 16

sa mē jyēṣṭ h as-su ta śrēēmān-d h aṛma-jyēṣṭ h a i tēēva mē |
ta t-t va-yā pri-yavād in-yā sēvār t h aṃ ka t h i taṃ b h avē t || 17

tac-c hru t vā śōkasan tap tā san tāpa yas i māṃ b hṛśam |
āv iṣṭās i gr̥ h am śū n-yaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ ga tā || 18

ikṣvākūṇāṃ k u lē dēv i! samprāp tas-sumahān a-yam |
ana yō na-yasam pa n nē ya t ra tē v i-k r̥ tā ma t iḥ || 19

na h i kiñc id a-y u k taṃ vā v ipri-yaṃ vā p urā mama |
akarōs t vaṃ v iśā lākṣ i tēna na śrad dad hā m-yaham || 20

nan u tē rāghavas t u l-yō b h ara tēna mahā tmanā |
bah uśō h i subā lē tvaṃ ka t hāḥ ka t h ayasē mama || 21

tas-ya d h aṛmā t ma nō dēv i! vanavāsaṃ yaśas v i nah |
ka t h am rōca yasē b hēēru! nava vaṛṣāṇ i pañca ca || 22

a t-yan tas u k u māras-ya tas-ya d h aṛmē d h r̥ tā t manah |
ka t h am rōca yasē vāsam araṇ-yē b hṛśadāruṇē || 23

rōca yas-yab h i rāmas-ya rāmas-ya śu b h a lōcanē! |
tava śuśrūṣamāṇas-ya kimar t h am v ipravāsanam || 24

rā m ō h i b h ara tād b h ū-yas-tava śuśrūṣa tē sadā |
v iśēṣaṃ t va y i tasmā t tu b h ara tas-ya na lakṣa yē || 25

śuśrūṣāṃ gāuravaṃ cāiva pramāṇaṃ vacanakri-yām |
kas tē b h ū-yas taraṃ k uṛyād an-ya t ra man u jaṛṣab hā t || 26

ba h ū n āṃ s t rēēsa ha s rāṇāṃ ba h ū n āṃ cōpa jēēv inām |
par ivādōpa vādō vā rāghavē nōpa pad-ya tē || 27

sān t va yan saṛvab h ū tān i rāmah śud d hēna cē ta sā |
gṛ h-ṇā t i man u jav-yāg h r a pri-yāir v iṣa yavās inah || 28

sa t-yēna lōkān ja ya t i dēēnān dānēna rāghavah |
gurūn-c h uśrūṣa-yā vēērō d h an uṣā y u d h i śā t ravān || 29

sa t-yaṃ dānaṃ tapas-t-yāgō m i t ra tā śāucam āṛjavam |
v id-yā ca guruśuśrūṣā d h ruvāṇ-yē tān i rāghavē || 30

tasm i n n āṛjavasam pan nē dēv i! dēvōpamē ka t h am |
pāpam āśan sasē rāmē ma haṛṣ i sama tē jas i || 31

na smarām-yapr i-yaṃ vāk-yaṃ lōkas-ya pri-yavād inah |
sa ka t h am t va t kr̥ tē rāmam vakṣyām i pri-yam apri-yam || 32

kṣamā yasm indamas t-yāga sa t-yaṃ d h aṛmaḥ kr̥ ta jña tā |
ap-yab h in sā ca b h ū tānāṃ tam r̥ tē kā ga t iṛ-mama || 33

mama vṛd d has-ya kāikē-y i ga tān tas-ya tapas v i nah! |
dēēnaṃ lā lapa-yāmānas-ya kāruṇ-yaṃ kaṛ t um arhasi || 34

pr̥ t h iv-yāṃ sāgarān tā-yāṃ ya t k iñc id ad h igam-ya tē |
ta t saṛvaṃ tava dās-yām i mā ca t vāṃ man-yurā v iśē t || 35

añja l iṃ karōm i kāikē-y i! pādāu cā p i spṛśām i tē |
śaraṇaṃ b h ava rāmas-ya mā d h aṛmō mā m i h a spṛśē t || 36

it i d uḥ k hāb h i san tap taṃ v i-lapan tam acē ta nam |
g h ūṛṇamānaṃ mahārājaṃ śōkēna samab h ipl u tam || 37

pāraṃ śōkārṇavas-yāśu prāṛ t h a yan taṃ p u naḥ p u nah |
pra t-yuvācā t h a kāikē-yēē rāud rā rāud ra taraṃ vacah || 38

yad i da t t vā varāu rājan p u nah pra t-yan u tap-yasē |
d hāṛm i-ka t vaṃ ka t h am vēēra! pr̥ t h iv-yāṃ ka t h ay iṣ-yas i || 39

yadā samē tā ba ha vas t va-yā rājaṛṣa-yas-sa ha |
ka t h ay iṣ-yan t i d h aṛma jña! ta t ra kiṃ pra t i-vakṣyasi || 40

yas-yāḥ pra sādē jēēvām i yā ca mām ab h-yapā la ya t |
tas-yāḥ kr̥ tam ma-yā m i t h-yā kāikē-y-yā i t i vakṣayasi || 41

k i l b iṣa t vaṃ narēndrāṇāṃ kar iṣ-yas i narād h i pa! |
yō da t vā varam ad-yāiva p u nar-an-yān i b b hāṣasē || 42

śāib-yaś-ś-yēnakapō tēē-yē s vamān saṃ pakṣ iṇē dadāu |
alaṛkaś-cakṣuṣēē da t vā jagāma ga t im u t tamām || 43

sāgaras-samayaṃ kr̥ t vā na vē lām a t-yavar ta tē |
sama yaṃ mā n r̥ taṃ kāṛṣēēḥ pūṛvavṛ t tam an usmaran || 44

sa t vaṃ d h aṛmaṃ par i t-yaj-ya rāmaṃ rāj-yē'b h iṣ i-cyatā ca |
sa ha kāusal-ya-yā n i t-yaṃ rantu m icchas i d uṛma tē || 45

b h ava t v-ad h aṛmō d h aṛmō vā sa t-yaṃ vā yad i vā n r̥ tam |
ya t-t va-yā saṃśru taṃ mah-yaṃ tas-ya nās t i v-ya t i-k r amah || 46

ahaṃ h i v iṣam ad-yāiva pēē t vā bah u tavāgrat ah |
paś-ya tas tē mar iṣ-yām i rāmō yad-yab h iṣ i-cyatē || 47

ēkāham ap i paś-yē-yaṃ yad-yaham rāmamā taram |
añja l iṃ pra t igṛ h-ṇan tēēṃ śrē-yō nan u mṛ t iṛ-mama || 48

b h ara tēnā t manā cāhaṃ śapē tē man u jād h i pa! |
ya t hā nā n-yēna t uṣ-yē-yam r̥ tē rāmav i-vāsana t || 49

ē tāvad u k t vā vacanaṃ kāikē-yēē v i-rarāma ha |
v i-lapan taṃ ca rājānaṃ na pra t i-v-yā-ja hāra sā || 50

śru t vā tu rājā kāikē-y-yā vṛ taṃ par amaśō b h anam |
rāmas-ya ca vanē vāsam āiś var-yaṃ b h ara tas-ya ca || 51

nāb h-ya b b hāṣa ta kāikē-yēēṃ m u hūṛ taṃ v-yā k u lēndriyah |
prāikṣa tā n im iṣō dēvēēṃ pri-yām apri-yavād i nēēm || 52

tāṃ h i va jrasamāṃ vācam ākaṛṇ-ya hṛda-yā pri-yām |
d uḥ k h aśōkama yēēṃ g h ōrāṃ rājā na suk h i tō'b h ava t || 53

sa dēv-yā v-yavasa yaṃ ca g h ōraṃ ca śapa t h aṃ kr̥ tam |
d h-yā t vā rāmē t i n iś-ś vas-ya c h i n n as tar u r ivāpa ta t || 54

naṣṭac i t tō ya t h ōn ma t t ō v iparēē t ō ya t hā t u rah |
hṛ ta tējā ya t hā saṛpō ba b h ūva jaga tēēpa t iḥ || 55

dēēna-yā tu g i rā rājā i t i hōvāca kāikayēēm |
anar t h am imam ar t hāb h aṃ kēna t vam upadarś i tā || 56

b h ū tōpa h a tac i t tēva br uvan tēē māṃ na lajjasē |
śēē lav-yasan am ē ta t-tē nā b h i-jānām-yahaṃ p urā || 57

bā lā-yās-ta t-t v i t i-dānēēṃ tē lakṣa yē v iparēē t ava t |
k u t ō vā tē b h ayaṃ jā taṃ yā t vam ēvaṃv id h am varam || 58

rāṣṭ rē b h ara tam āsēē nam vṛṇēēṣē rāghavaṃ vanē |
v i-rama i tēna b hāvēna t vam ē tēnān r̥ tēna vā || 59

yad i b h aṛ t uḥ pri-yaṃ kāṛ-yaṃ lōkas-ya b h ara tas-ya ca |
nr̥śan sē! pāpasaṅka l pē! kṣud rē! d uṣ-k r̥ takā r iṇ i! || 60

ki n n u d u k h am a lēē kaṃ vā ma y i rāmē ca paśyasi |
na ka t h añc id r̥ tē rāmād b h ara t ō rāj-yam āvasē t || 61

rāmād ap i h i taṃ man-yē d h aṛma t ō ba lav a t taram |
ka t h am drakṣyām i rāmas-ya vanaṃ gacc hē t i b b hāṣ i tē || 62

m u k h avarṇaṃ v ivarṇaṃ tu taṃ ya t hāivēndum upapl u tam |
tāṃ h i mē su-kr̥ tāṃ b u d d h iṃ suhṛd b h i s sa ha n iśc i tām || 63

ka t h am drakṣyām-yapa vṛ t tāṃ parāir iva ha tāṃ camūm |
kiṃ māṃ vakṣ-yan t i rājānō nānād ig b h-yas-samāga tāḥ || 64

bā lō ba tā-yam āikṣvāk aś-c iraṃ rāj-yam akāra ya t |
yadā tu ba ha vō vṛd d hā guṇavan t ō ba h uśru tāḥ || 65

par iprakṣ-yan t i kā k u t s t h aṃ vakṣyām i kim ahaṃ tadā |
kāikē-y-yā k l iś-yamānēna rāmah prav rā j i t ō mayā || 66

yad i sa t-yaṃ bravēēm-yē ta t-tada sa t-yaṃ b h av iṣ-ya t i |
kiṃ māṃ vakṣ-ya t i kāusal-yā rāghavē vanam ās t h i tē || 67

kiṃ cāi nāṃ pra t i-vakṣyām i kr̥ t vā v ipri-yam ēē dṛśam |
yadā yadā h i kāusal-yā dāsēēv acca sak hēēva ca || 68

b hāṛ-yāvad b h ag i nēēvacca mā t r̥ vacc h ōpa t iṣṭ h a t i |
sa ta taṃ pri-yakāmā mē pri-yapu t rā pri-yavandā || 69

na ma-yā sa t-kr̥ tā dēvēē sa t-kārāṛ hā kr̥ tē tava |
idānēēṃ ta t-tapa t i māṃ yan ma-yā su-kr̥ taṃ t va y i || 70

apa t h-yav-yañjanōpē taṃ b h u k tam annam ivā t u r am |
v iprakāraṃ ca rāmas-ya sampra-yāṇaṃ vanas-ya ca || 71

sum i t rā prēēkṣ-ya vāi b hēē tā ka t h am mē v iśvas iṣ-ya t i |
k r̥ paṇaṃ ba ta vāidē hēē śrōṣ-ya t i d va-yam apri-yam || 72

māṃ ca pañca t vam āpan naṃ rāmaṃ ca vanam ās t h i tam |
vāidē hēē ba ta mē prāṇāñ-śōcan tēē kṣapa y iṣ-ya t i || 73

hēē nā h im ava tah pāṛśvē ki n n a rēṇa iv a ki n n a rēē |
na h i rāmam aham dṛṣṭ vā pravasan taṃ mahāvanē || 74

c iraṃ jēēv i t u m āśan sē r udan tēēṃ cā p i māi t h i lēēm |
sā nūnaṃ v id h avā rāj-yaṃ sapu t rā kāra y iṣ-yasi || 75

na h i prav rā j i tē rāmē dēv i! jēēv i t u m u t sa hē |
sa tēēṃ t vām aha m a t-yantaṃ v-yavas-yām-yasatēēṃ sa tēēm |
rūp iṇēēṃ v iṣasam-y u k tāṃ pēē t vēva mad i rāṃ narah || 76

an r̥ tāir ba h u māṃ sān t vāi s-sān t va yan tēē sma b b b hāṣasē |
gēē taśabdēna saṃ r ud h-ya l u b d h ō mṛgam ivāva d hēēḥ || 77

anāṛ-ya i t i mā m āṛ-yāḥ pu t rav i-k rā-yakaṃ d h ruvam |
d h i k kar iṣ-yan t i ra t h yās u s u rāpaṃ b rā h-maṇaṃ ya t hā || 78

ahō! d uḥ k ham ahō! k r̥ cc h r am ya t ra vācah kṣamē tava |
d uḥ k ham ēvamv id h am pra p tam p u rā-k r̥ tam ivāśu b h am || 79

c iraṃ k h a l u ma-yā pāpē t vaṃ pāpēnā b h irakṣ i tā |
a-jñā nād u pa sam pan nā rajj u r-udban d h i nēē ya t hā || 80

raman māṇas-t va-yā sāṛd h am mṛt-yuṃ t vāṃ nā b h i-lakṣa yē |
bā lō ra has i has tēna kṛṣṇasar pam ivāspṛśam || 81

ma-yā h-yap i t r̥ kah pu t ras-samahā tmā d u rā t manā |
taṃ tu māṃ jēēvalōkō'yaṃ nūna m ā k rōṣṭ um arhasi || 82

bā l iśō ba ta kāmā t mā rājā daśara t h ō b hṛśam |
yah s t rēē-k r̥ tē pri-yaṃ pu t raṃ vanaṃ pras t hāpa y iṣ-ya t i || 83

v r a tāiś-ca b rā h-macaṛ-yāiś-ca g u r u b h iś-cōpa kaṛś i tah |
b h ōga kā lē mahā t k r̥ cc h r am p u na rēva p r a-pa t-syatē || 84

nā lam dv i tēē-yaṃ vacanaṃ pu t rō māṃ pr a t i-b b hāṣ i tum |
sa vanaṃ prav r a jē t-yuk t ō bāḍ h am i t-yēva vakṣ-ya t i || 85

yad i mē rāghavah k uṛyād vanaṃ gacc hē t i cōd i tah |
pr a t i-kū lam pri-yaṃ mē s-yān-na tu vatsah kar iṣ-ya t i || 86

śud d h ab hāvō h i b hāvaṃ mē na tu jñās-ya t i rāghavah || 87

sa vanaṃ prab r a jē t-y u k t ō bāḍ h am i t-yēva vakṣa ya t i |
rāghavē h i vanaṃ prāp tē sar va lōkas-ya d h i k-kr̥ tam || 88

mṛt-y u rakṣamaṇēē-yaṃ māṃ na-y iṣ-ya t i yamakṣa yam |
mṛ tē ma y i ga tē rāmē vanaṃ man u jap uṅgavē || 89

iṣṭē mama janē śēṣē kiṃ pāpaṃ pra t i-pa t-syasē |
kāusal-yā māṃ ca rāmaṃ ca pu t rāu ca yad i hās-ya t i || 90

d uḥ k hāny-asaha tēē dēvēē mā mē vā n u-mar iṣ-ya t i |
kāusal-yāṃ ca sum i t rāṃ ca māṃ ca pu t rāis t r i b h is-sa ha || 91

prakṣ ip-ya narakē sā tvaṃ kāikē-y i! suk h i tā b h ava |
ma-yā rāmēṇa ca t-yak taṃ śāś va taṃ sa t-kr̥ taṃ guṇāiḥ || 92

ikṣvāk u k u lam akṣō b h-yam ā k u laṃ pā la y iṣ-yasi |
pri-yaṃ cēd b h ara tas-yāi t ad rāmap rav rā j anaṃ b h avē t || 93

mā sma mē b h ara tah kāṛṣēē t-prē ta-kr̥ t-yaṃ ga tā-y uṣah |
han tānāṛ-yē! mamām i t rē! sakāmā b h ava kāikay i || 94

mṛ tē ma y i ga tē rāmē vanaṃ puruṣap uṅgavē |
sē-dānēēṃ v id h avā rāj-yaṃ sapu t rā kāra y iṣ-yasi || 95

tvaṃ rāja p u t rēēvādēna n-yavasō mama vēś ma n i |
akēēṛt iś-cā t u lā lōkē d h ruvah par i b h avaś-ca mē || 96

sar va b h ū tēṣu cāva jñā ya t hā pāpak r̥ tas-ta t hā |
ka t h am ra t hāir v i b h u r-yā t vā ga jāś vāiś-ca m u h u r m u h uḥ || 97

pad b h-yāṃ rāmō mahāraṇ-yē vatsō mē v i-car iṣ-ya t i |
yas-ya t vā hārasama-yē sūdāḥ k uṇḍa lad hā r iṇah || 98

aham pūṛvāḥ pacan t i sma praśas taṃ pānab h ōjanam |
sa ka t h an n u kaṣā-yāṇ i t i k tān i kaṭ u-kān i ca || 99

b h akṣa yan van-yam ā hāraṃ su t ō mē vaṛ ta y iṣ-ya t i |
mahāṛ h avas t r asam vēē t ō b h ū t vā ciras u k hōṣ i tah || 100

kāṣā-yapar id hānas-t u ka t h am b h ū māu n i-va t-syatē |
kas-yāi tad-dāruṇaṃ vāk-yam ēvaṃv id h am ac i n t i tam || 101

rāmas-yāraṇ-yagamanaṃ b h ara tas-yāb h iṣēcanam |
d h i-gas tu yōṣ i t ō nāma śaṭ hā s-s vāṛ t h aparā s-sadā |
na bravēēm i s t r i-yas-saṛvā b h ara tas-yāiva mā taram || 102

anar t h ab hāvē'ṛ t h aparē! nr̥śan sē mama n u tāpā-ya n i-v iṣṭ ab hāvē! |
kim apri-yaṃ paś-yas i man n im i t taṃ h i tān u-kā r iṇ-ya t h avā p i rāmē || 103

par i t-yajē-y uḥ p i tarō h i pu t rānb hāṛ-yāḥ pa tēēnś-cā p i kr̥ tān urāgāḥ |
kr̥ t-snaṃ h i saṛvaṃ k u p i taṃ jagat s-yād dṛṣṭ vāiva rāmaṃ v-yasanē n i-magnam || 104

ahaṃ p u nar-dēvak u mār arūpam alaṅkr̥ taṃ taṃ su tam āv r a jan tam |
nan dā m i paś-yan n ap i darśanēna b h avām i dṛṣṭ vāiva ca p u nar-y u vēva || 105

v i-nā p i sūṛ-yēna b h avē t prav r̥ t t iṛ-avarṣa tā va jrad h arēna vā p i |
rāmaṃ tu gacc h an tam i tas-samēēkṣ-ya jēēvēn na kaścic-t v i t i cē ta nā mē || 106

v i-nāśakāmām a-h i tām am i t rām āvāsayaṃ mṛt-yum ivā t ma nas t vām |
c iraṃ ba tāṅ-kēna d hṛ tā s i saṛpēē mahāv iṣā tēna ha t ō'sm i mō hā t || 107

ma-yā ca rāmēṇa ca lakṣmaṇēna praśās t u hēē n ō b h ara tas-t va-yā sa ha |
p u raṃ ca rāṣṭ raṃ ca n i-ha t-ya bān d h avān mama h i tānāṃ ca b h avāb h i haṛṣ iṇēē || 108

nr̥śan savṛ t tē v-yasanap ra hā r iṇ i prasa h-ya vāk-yaṃ yad i hād-ya b b hāṣasē |
na nāma tē kēna m u k hā t pa tan t-yad h ō v iśēēṛ-yamāṇā daśanās-sa ha s rad hā || 109

na kiñc id ā hā h i tam apri-yaṃ vacō na vē t t i rāmah par uṣāṇ i b b hāṣ i tum |
ka t h an n u rāmē h-yab h i rāmavād i n i bravēēṣ i dōṣāñ-g uṇan i t-yasam m a tē || 110

p ra tā m-ya vā p r a-j va la vā pr a-ṇaś-ya vā sa ha s raśō vā sp h uṭ i tā ma hēēṃ vraja |
na tē kar iṣ-yām i vacas-sudāruṇaṃ mama h i taṃ kāika-yarā-yapa n s a n i || 111

kṣurōpamāṃ n i t-yam asa tp r i-yavā d i nēēṃ prad uṣṭ ab hāvaṃ s v ak u lōpa hā t i nēēm |
na jēēv i t uṃ t vāṃ v iṣa hēē manōramāṃ d i d h akṣamāṇāṃ hṛda yaṃ saban d h anam || 112

na jēēv i taṃ mē's t i p u nah k u tas-s u k h am v i-nā t ma jē nā t mava t ah k u t ō r a t iḥ |
mamā h i taṃ dēv i na kaṛ t um arhasi spṛśām i pādāvap i tē prasēēda mē || 113

sa b h ū m i pā lō v i-lapan na nā t h ava t - s t r i-yā gṛ hēē t ō hṛda-yē' t i mā t ra-yā |
pa pā ta dēv-yāś-caraṇāu prasa r i tāv-u b hāvasampṛś-ya ya t hā t uras-ta t hā || 114

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvādaśasargaḥ