శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్వ్యుత్తరశతతమ సర్గము
తాం శ్రుత్వా కరుణాం వాచం పితుర్మరణసంహితామ్ |
రాఘవో భరతే నోక్తాం బభూవ గతచేతనః || ౧
తం తు వజ్రమివోత్సృష్టమాహవే దానవారిణా |
వాగ్వజ్రంభరతే నోక్త మమనోజ్ఞం పరన్తపః || ౨
ప్రగృహ్య రామో బాహూ వైపుష్పితాగ్రో యథా ద్రుమః |
వనే పరశునా కృత్తస్తథా భువి పపాత హ || ౩
తథా నిపతితం రామం జగత్యాం జగతీపతిమ్ |
కూలఘాతపరిశ్రాన్తం ప్రసుప్తమివ కుఞ్జరమ్ || ౪
భ్రాతరస్తే మహేష్వాసం సర్వతశ్శోకకర్శితమ్ |
రుదన్తస్సహ వైదేహ్యా సిషిచుస్సలిలేన వై || ౫
స తు సంజ్ఞాం పునర్లబ్ధ్వా నేత్రాభ్యామస్రముత్సృజన్ |
ఉపాక్రామత కాకుత్స్థ కృపణం బహు భాషితుమ్ || ౬
స రామస్స్వర్గతం శ్రుత్వా పితరం పృథివీపతిమ్ |
ఉవాచ భరతం వాక్యం ధర్మాత్మా ధర్మసంహితమ్ || ౭
కిం కరిష్యామ్యయోధ్యాయాం తాతే దిష్టాం గతిం గతే |
కస్తాం రాజవరాధ్దీనామయోధ్యాం పాలయిష్యతి || ౮
కిం ను తస్య మయా కార్యం దుర్జాతేన మహాత్మనః |
యో మృతో మమ శోకేన మయా చాపి న సంస్కృతః || ౯
అహో భరత! సిద్ధార్థో యేన రాజా త్వయానఘ |
శత్రుఘ్నేన చ సర్వేషు ప్రేతకృత్యేషు సత్కృతః || ౧౦
నిష్ప్రధానామనేకాగ్రాం నరేన్ద్రేణ వినాకృతామ్ |
నివృత్తవనవాసోపి నాయోధ్యాం గన్తు ముత్సహే || ౧౧
సమాప్తవనవాసం మామయోధ్యాయాం పరన్తప |
కోను శాసిష్యతి పునస్తాతే లోకాన్తరం గతే || ౧౨
పురా ప్రేక్ష్య సువృత్తం మాం పితా యాన్యాహ సాన్త్వయన్ |
వాక్యాని తాని శ్రోష్యామి కుతశ్శ్రోత్రసుఖాన్యహమ్ || ౧౩
ఏవముక్త్వా స భరతం భార్యామభ్యేత్య రాఘవః |
ఉవాచ శోకసన్తప్తః పూర్ణచన్ద్రనిభాననామ్ || ౧౪
సీతే మృతస్తే శ్వశురః పిత్రా హీనోసి లక్ష్మణ |
భరతో దుఃఖమాచష్టే స్వర్గతం పృథివీపతిమ్ || ౧౫
తతో బహుగుణం తేషాం బాష్పో నేత్రేష్వజాయత |
తథా బ్రువతి కాకుత్స్థే కుమారాణాం యశస్వినామ్ || ౧౬
తతస్తే భ్రాతర స్సర్వే భృశమాశ్వాస్య రాఘవమ్ |
అబ్రువన్ జగతీభర్తుః క్రియతాముదకం పితుః || ౧౭
సా సీతా శ్వశురం శ్రుత్వా స్వర్గలోకగతం నృపమ్ |
నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యామశకన్నేక్షితుం పతిమ్ || ౧౮
సాన్త్వయిత్వా తు తాం రామో రుదన్తీం జనకాత్మజామ్ |
ఉవాచ లక్ష్మణం తత్ర దుఃఖితో దుఃఖితం వచః || ౧౯
ఆనయేఙ్గుదిపిణ్యాకం చీరమాహర చోత్తరమ్ |
జలక్రియార్థం తాతస్య గమిష్యామి మహాత్మనః || ౨౦
సీతా పురస్తాద్వ్రజతు త్వమేనామభితో వ్రజ |
అహం పశ్చాద్గమిష్యామి గతిర్హ్యేషా సుదారుణా || ౨౧
తతో నిత్యానుగస్తేషాం విదితాత్మా మహామతిః |
మృదుర్దాన్తశ్చ శాన్తశ్చ రామే చ దృఢభక్తిమాన్ || ౨౨
సుమన్త్ర స్తైర్నృపసుతైస్సార్ధమాశ్వస్య రాఘవమ్ |
అవాతారయదాలమ్బ్య నదీం మన్దాకినీం శివామ్ || ౨౩
తే సుతీర్థాం తతః కృచ్ఛ్రాదుపాగమ్య యశస్వినః |
నదీం మన్దాకినీం రమ్యాం సదా పుష్పితకాననామ్ || ౨౪
శీఘ్రస్రోతసమాసాద్య తీర్థం శివమకర్దమమ్ |
సిషిచు స్తూదకం రాజ్ఞే తాతైతత్తే భవత్వితి || ౨౫
ప్రగృహ్య చ మహీపాలో జలపూరితమఞ్జలిమ్ |
దిశం యామ్యామభిముఖో రుదన్వచనమబ్రవీత్ || ౨౬
ఏతత్తే రాజశార్దూల విమలం తోయమక్షయమ్ |
పితృలోకగత స్యాద్య మద్దత్తముపతిష్ఠతు || ౨౭
తతో మన్దాకినీతీరాత్ప్రత్యుత్తీర్య స రాఘవః |
పితుశ్చకార నివాపం భ్రాతృభిస్సహ || ౨౮
ఐఙ్గుదం బదరీమిశ్రం పిణ్యాకం దర్భసంస్తరే |
న్యస్య రామస్సదుఃఖార్తో రుదన్వచనమబ్రవీత్ || ౨౯
ఇదం భుఙ్క్ష్వమహారాజ! ప్రీతో యదశనా వయమ్ |
యదన్నః పురుషో భవతి తదన్నా స్తస్య దేవతాః || ౩౦
తత స్తేనైవ మార్గేణ ప్రత్యుత్తీర్య నదీతటాత్ |
ఆరురోహ నరవ్యాఘ్రో రమ్యసానుం మహీధరమ్ || ౩౧
తతః పర్ణకుటీద్వారమాసాద్య జగతీపతిః |
పరిజగ్రాహ బాహుభ్యాముభౌ భరతలక్ష్మణౌ || ౩౨
తేషాం తు రుదతాం శబ్దాత్ప్రతిశ్రుత్కోభవద్గిరౌ |
భ్రాత్రూణాం సహ వైదేహ్యా సింహానామివ నర్దతామ్ || ౩౩
మహాబలానాం రుదతాం కుర్వతాముదకం పితుః |
విజ్ఞాయ తుములం శబ్దం త్రస్తా భరత సైనికాః || ౩౪
అబ్రువంశ్చాపి రామేణ భరత స్సంఙ్గతో ధ్రువమ్ |
తేషామేవ మహాఞ్ఛబ్దశ్శోచతాం పితరం మృతమ్ || ౩౫
అథ వాసాన్పరిత్యజ్య తం సర్వేభిముఖాస్స్వనమ్ |
అప్యేకమనసో జగ్ముర్యథాస్థానం ప్రధావితాః || ౩౬
హయైరన్యే గజైరన్యే రథైరన్యే స్వలఙ్కృతైః |
సుకుమారా స్తథైవాన్యే పద్భిరేవ నరా యయుః || ౩౭
అచిరప్రోషితం రామం చిరవిప్రోషితం యథా |
ద్రష్టుకామో జనస్సర్వో జగామ సహసాశ్రమమ్ || ౩౮
భ్రాతృణాం త్వరితా స్తత్ర ద్రష్టుకామా స్సమాగమమ్ |
యయుర్బహువిధైర్యానై: ఖురనేమిస్వనాకులైః || ౩౯
సా భూమిర్బహువిధైర్యానైః ఖురనేమిసమాహతా |
ముమోచ తుములం శబ్దం ద్యౌరివాభ్రసమాగమే || ౪౦
తేన విత్రాసితా నాగాః కరేణుపరివారితాః |
ఆవాసయన్తో గన్ధేన జగ్మురన్యద్వనం తతః || ౪౧
వరాహ వృకసఙ్ఘాశ్చ మహిషాస్సర్పవానరాః |
వ్యాఘ్రగోకర్ణగవయా విత్రేసుః పృషతై స్సహ || ౪౨
రథాఙ్గసాహ్వా నత్యూహా హంసాః కారణ్డవాః ప్లవాః |
తథా పుంస్కోకిలాః క్రౌఞ్చా విసంజ్ఞా భేజిరే దిశః || ౪౩
తేన శబ్దేన విత్రస్తైరాకాశం పక్షిభిర్వృతమ్ |
మనుష్యైరావృతా భూమిరుభయం ప్రబభౌ తదా || ౪౪
తతస్తం పురుషవ్యాఘ్రం యశస్వినమరిన్దమమ్ |
ఆసీనం స్థణ్డిలే రామం దదర్శ సహసా జనః || ౪౫
విగర్హమాణః కైకేయీం మన్థరాసహితామపి |
అభిగమ్య జనో రామం బాష్పపూర్ణముఖోభవత్ || ౪౬
తాన్నరాన్బాష్పపూర్ణాక్షాన్సమీక్ష్యాథ సుదుఃఖితాన్ |
పర్యష్వజత ధర్మజ్ఞః పితృవన్మాతృవచ్చ సః || ౪౭
స తత్ర కాంశ్చిత్పరిషస్వజే నరాన్నరాస్తు కేచిత్తు తమభ్యవాదయన్ |
చకార సర్వాన్సవయస్యబాన్ధవాన్యథార్హ మాసాద్య తదా నృపాత్మజః || ౪౮
స తత్ర తేషాం రుదతాం మహాత్మనాం భువం చ ఖం చానునినాదయన్స్వనః |
గుహా గిరీణాం చ దిశశ్చ సన్తతం మృదఙ్గఘోషప్రతిమః ప్రశుశ్రువే || ౪౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వ్యుత్తరశతతమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Dvyuttaraśatatama Sargaḥ
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur-maraṇasaṃhitām |
rāghavō bharatē nōktāṃ babhūva gatacētanaḥ || 1
taṃ tu vajramivōtsṛṣṭamāhavē dānavāriṇā |
vāgvajraṃ-bharatē nōkta mamanōjñaṃ parantapaḥ || 2
pragr̥hya rāmō bāhū vāipuṣpitāgrō yathā drumaḥ |
vanē paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 3
tathā nipatitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam-iva kuñjaram || 4
bhrātarastē mahēṣvāsaṃ sarvataś-śōkakarśitam |
rudantassaha vaidēhyā siṣicus-salilēna vāi || 5
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā nētrābhyāmasramutsṛjan |
upākrāmata kākutstha kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum || 6
sa rāmassvargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim |
uvāca bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmsaṃhitam || 7
kiṃ kariṣyāmy-ayōdhyāyāṃ tātē diṣṭāṃ gatiṃ gatē |
kastāṃ rājavarāddhīnām-ayōdhyāṃ pālayiṣyati || 8
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātēna mahātmanaḥ |
yō mṛtō mama śōkēna mayā cāpi na saṃskṛtaḥ || 9
ahō bharata! siddhārtthō yēna rājā tvayānagha |
śatrughnēna ca sarvēṣu prētakṛtyēṣu satkṛtaḥ || 10
niṣpradhānāmanēkāgrāṃ narēndrēṇa vinākṛtām |
nivṛttavanavāsō'pi nāyōdhyāṃ gantu mutsahē || 11
samāptavanavāsaṃ mām-ayōdhyāyāṃ parantapa |
kōnū śāsiṣyati punastātē lōkāntaraṃ gatē || 12
purā prēkṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |
vākyāni tāni śrōṣyāmi kutaś-śrōtrasukhāny-aham || 13
ēvumuktvā sa bharataṃ bhāryām-abhyētya rāghavaḥ |
uvāca śōkasantaptaḥ pūrṇachandranibhānanām || 14
sītē mṛta-stē śvaśuraḥ pitrā hīnō'si lakṣmaṇa |
bharatō duḥkham-ācaṣṭē svargataṃ pṛthivīpatim || 15
tatō bahuguṇaṃ tēṣāṃ bāṣpō nētrēṣv-ajāyata |
tathā bruvati kākutthē kumārāṇāṃ yaśasvinām || 16
tatastē bhrātara ssarvē bhṛśam-āśvāsya rāghavam |
abruvan jagatībhartuḥ kriyatām-udakaṃ pituḥ || 17
sā sītā śvaśuraṃ śrutvā svargalōka-gataṃ nṛpam |
nētrābhyām-aśrupūrṇābhyām-aśakannēkṣituṃ patim || 18
sāntvayitvā tu tāṃ rāmō rudantīṃ janakātmajām |
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhitō duḥkhitaṃ vachaḥ || 19
ānayēṅgu-di-piṇyākaṃ cīram-āhara cōttaram |
jalakriyārtthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ || 20
sītā purastād-vrajatu tvam-ēnām-abhitō vraja |
ahaṃ paśchād-gamiṣyāmi gatir-hyēṣā sudāruṇā || 21
tatō nityānugastēṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ |
mṛdur-dāntaścha śāntaścha rāmē cha dṛḍhabhaktimān || 22
sumantra stāirnṛpasutāis-sārdham-āśvāsya rāghavam |
avātārayad-ālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 23
tē sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrād-upāgamya yaśasvinaḥ |
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 24
śīghrasrōtasam-āsādya tīrtthaṃ śivamakardamam |
siṣicu stūdakaṃ rājñē tātaitattē bhavatv-iti || 25
pragr̥hya cha mahīpālō jalapūritam-añjalim |
diśaṃ yāmyām-abhimukhō rudan-vachanam-abravīt || 26
ētattē rājaśārdūla vimalaṃ tōyam-akṣayam |
pitṛlōkagata syādya maddattam-upatisṭhatu || 27
tatō mandākinītīrāt-pratyuttīrya sa rāghavaḥ |
pituśchakāra nivāpaṃ bhrātṛbhissaha || 28
āiguḍaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstarē |
nyasya rāmassaduḥkhārtō rudan-vachanam-abravīt || 29
idaṃ bhuṅkṣvamahārāja! prītō yadaśanā vayam |
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannā stasya dēvatāḥ || 30
tatat tēnaiva mārgēṇa pratyuttīrya nadītaṭāt |
ārurōha naravyāghrō ramyasānuṃ mahīdharam || 31
tataḥ parṇakuṭīdvāram-āsādya jagatīpatiḥ |
parijagrāha bāhubhyāmubhāu bharatalakṣmaṇāu || 32
tēṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt-pratiśrutkō'bhavad-girāu |
bhrātrūṇāṃ saha vaidēhyā siṃhānām-iva nardatām || 33
mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatām-udakaṃ pituḥ |
vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharata sāinikāḥ || 34
abruvaṃś-cāpi rāmēṇa bharata ssaṅgaatō dhruvam |
tēṣām-ēva mahāñ-chabdaś-śōchatāṃ pitaraṃ mṛtam || 35
atha vāsānpari-tyajya taṃ sarvē-bhimukhāssvanam |
apyēkamanasō jagmuryathāstthānaṃ pradhāvitāḥ || 36
hayāir-anyē gajāir-anyē rathāir-anyē svalaṅkṛtāiḥ |
sukumārā statthāivānyē padbhirēva narā yayuḥ || 37
achiraprōṣitaṃ rāmaṃ ciraviprōṣitaṃ yathā |
draṣṭukāmō janassarvō jagāma sahasāśramam || 38
bhrātṝṇāṃ tvaritā statra draṣṭukāmā ssāmagamam |
yayurbahuvidhāiryānaiḥ khuranēmisvanākulāiḥ || 39
sā bhūmir-bahubhir-yānāiḥ khuranēmisamāhatā |
mumōcha tumulaṃ śabdaṃ dyāu-rivābhra-samāgamē || 40
tēna vitrāsitā nāgāḥ karēṇuparivāritāḥ |
āvāsayantō gandhēna jagmura-nyad-vanaṃ tataḥ || 41
varāha vṛkasaṅghāścha mahiṣās-sarpavānarāḥ |
vyāghragōkarṇagavayā vitrēsuḥ pṛṣatāi ssaha || 42
rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ |
tathā puṃskōkilāḥ krāuf̃chā visaf̃jñā bhējirē diśaḥ || 43
tēna śabdēna vitrastāirākāśaṃ pakṣibhir-vṛtam |
manuṣyāir-āvr̥tā bhūmirubhayaṃ prababhāu tadā || 44
tatastaṃ puruṣavyāghraṃ yaśasvinamarindamam |
āsīnaṃ sthaṇḍilē rāmaṃ dadarśa sahasā janaḥ || 45
vigarhamāṇaḥ kāikēyīṃ mantharāsahitāmapi |
abhigamya janō rāmaṃ bāṣpapūrṇamukhō'bhavat || 46
tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān |
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacccha saḥ || 47
sa tatra kāṃśchit-pariṣasvajē narānnarāstu kēchittu tam-abhyavādayan |
chakāra sarvān-savayasyabāndhavānyat-hārham āsādya tadā nṛpātmajaḥ || 48
sa tatra tēṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ chānuninādayan svanaḥ |
guhā girīṇāṃ ca diśaścha santataṃ mr̥daṅgaghōṣapratimaḥ praśuśruvē || 49
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvyuttaraśatatamasargaḥ