శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ప్రథమ సర్గము
గచ్ఛతా మాతులకులం భరతేన తదానఘ |
శత్రుఘ్నో నిత్యశత్రుఘ్నో నీతః ప్రీతిపురస్కృతః || ౧
తత్ర న్యవసద్భ్రాత్రా సహ సత్కారసత్కృతః |
మాతులేనాశ్వపతినా పుత్రస్నేహేన లాలితః || ౨
తత్రాపి నివసన్తౌ తౌ తర్ప్యమాణౌ చ కామతః |
భ్రాతరౌ స్మరతాం వీరౌ వృద్ధం దశరథం నృపమ్ || ౩
రాజాపి తౌ మహాతేజా స్సస్మార ప్రోషితౌ సుతౌ |
ఉభౌ భరతశత్రుఘ్నౌ మహేన్ద్రవరుణోపమౌ || ౪
సర్వ ఏవ తు తస్యేష్టా శ్చత్వారః పురుషర్షభాః |
స్వశరీరాద్వినిర్వృత్తాశ్చత్వార ఇవ బాహవః || ౫
తేషామపి మహాతేజా రామో రతికరః పితుః |
స్వయమ్భూరివ భూతానాం బభూవ గుణవత్తరః || ౬
స హి దేవైరుదీర్ణస్య రావణస్య వధార్థిభిః |
అర్థితో మానుషే లోకే జజ్ఞే విష్ణుస్సనాతనః || ౭
కౌశల్యా శుశుభే తేన పుత్రేణామితతేజసా |
యథా వరేణ దేవానామదితిర్వజ్రపాణినా || ౮
స హి రూపోపపన్నశ్చ వీర్యవాననసూయకః |
భూమౌవనుపమస్సూనుర్గుణైర్దశరథోపమః || ౯
స తు నిత్యం ప్రశాన్తాత్మా మృదుపూర్వం చ భాషతే |
ఉచ్యమానోపి పరుషం నోత్తరం ప్రతిపద్యతే || ౧౦
కథఞ్చిదుపకారేణ కృతేనైకేన తుష్యతి |
న స్మరత్యపకారాణాం శతమప్యాత్మవత్తయా || ౧౧
శీలవృద్ధైర్జ్ఞానవృద్ధైర్వయోవృద్ధైశ్చ సజ్జనైః |
కథయన్నాస్త వై నిత్యమస్త్రయోగ్యాన్తరేష్వపి || ౧౨
బుద్ధిమాన్మధురాభాషీ పూర్వభాషీ ప్రియంవదః |
వీర్యవాన్న చ వీర్యేణ మహతా స్వేన విస్మితః || ౧౩
నచానృతకథో విద్వాన్ వృద్ధానాం ప్రతిపూజకః |
అనురక్తః ప్రజాభిశ్చ ప్రజాశ్చాప్యనురఞ్జతే || ౧౪
సానుక్రోశో జితక్రోధో బ్రాహ్మణప్రతిపూజకః |
దీనానుకమ్పీ ధర్మజ్ఞో నిత్యం ప్రగ్రహవాంశ్చుచిః || ౧౫
కులోచితమతిః క్షాత్రం ధర్మం స్వం బహుమన్యతే |
మన్యతే పరయా కీర్త్యా మహత్స్వర్గఫలం తతః || ౧౬
నాశ్రేయసి రతో విద్వాన్నవిరుద్ధకథారుచిః |
ఉత్తరోత్తరయుక్తౌ చ వక్తా వాచస్పతిర్యథా || ౧౭
అరోగస్తరుణో వాగ్మీ వపుష్మాన్దేశకాలవిత్ |
లోకే పురుషసారజ్ఞ స్సాధురేకో వినిర్మితః || ౧౮
స తు శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః |
బహిశ్చర ఇవ ప్రాణో బభూవ గుణతః ప్రియః || ౧౯
సమ్యగ్విద్యావ్రతస్నాతో యథావత్సాఙ్గవేదవిత్ |
ఇష్వస్త్రే చ పితు శ్శ్రేష్ఠో బభూవ భరతాగ్రజః || ౨౦
కల్యాణాభిజన స్సాధురదీన స్సత్యవాగృజుః |
వృద్ధైరభివినీతశ్చ ద్విజైర్ధర్మార్థదర్శిభిః || ౨౧
ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్ప్రతిభానవాన్ |
లౌకికే సమయాచారే కృతకల్పో విశారదః || ౨౨
నిభృత స్సంవృతాకారో గుప్తమన్త్ర స్సహాయవాన్ |
అమోఘక్రోధహర్షశ్చ త్యాగసంయమకాలవిత్ || ౨౩
దృఢభక్తి స్స్థిరప్రజ్ఞో నాసద్గ్రాహీ న దుర్వచాః |
నిస్తన్ద్రిరప్రమత్తశ్చ స్వదోషపరదోషవిత్ || ౨౪
శాస్త్రజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ పురుషాన్తరకోవిదః |
యః ప్రగ్రహానుగ్రహయోర్యథాన్యాయం విచక్షణః || ౨౫
సత్సఙ్గ్రహప్రగ్రహణే స్థానవిన్నిగ్రహస్య చ |
ఆయకర్మణ్యుపాయజ్ఞ స్సన్దృష్టవ్యయకర్మవిత్ || ౨౬
శ్రైష్ఠ్యం శాస్త్రసమూహేషు ప్రాప్తో వ్యామిశ్రకేషు చ |
అర్థధమౌ చ సఙ్గృహ్య సుఖతన్త్రో న చాలసః || ౨౭
వైహారికాణాం శిల్పానాం విజ్ఞాతార్థవిభాగవిత్ |
ఆరోహే వినయే చైవ యుక్తో వారణవాజినామ్ || ౨౮
ధనుర్వేదవిదాం శ్రేష్ఠో లోకేతిరథసమ్మతః |
అభియాతా ప్రహర్తా చ సేనానయవిశారదః || ౨౯
అప్రధృష్యశ్చ సఙ్గ్రామే క్రుధ్దైరపి సురాసురైః |
అనసూయో జితక్రోధో న దృప్తో న చ మత్సరీ |
న చావమన్తా భూతానాం న చ కాలవశానుగః || ౩౦
ఏవం శ్రేష్ఠగుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః |
సమ్మతస్త్రిషు లోకేషు వసుధాయాః క్షమాగుణైః || ౩౧
బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యేణాపి శచీపతేః |
తథా సర్వప్రజాకాన్తైః ప్రీతిసంజననైః పితుః || ౩౨
గుణైర్విరురుచే రామో దీప్తస్సూర్య ఇవాంశుభిః |
తమేవం వ్రతసమ్పన్నమప్రధృష్యపరాక్రమమ్ || ౩౩
లోక పాలోపమం నాథమకామయత మేదినీ |
ఏతైస్తు బహుభిర్యుక్తం గుణైరనుపమైస్సుతమ్ || ౩౪
దృష్ట్వా దశరథో రాజా చక్రే చిన్తాం పరన్తపః |
అథ రాజ్ఞో బభూవైవం వృద్ధస్య చిరజీవినః || ౩౫
ప్రీతిరేషా కథం రామో రాజా స్యాన్మయి జీవతి |
ఏషా హ్యస్య పరా ప్రీతిర్హృది సంపరివర్తతే || ౩౬
కదా నామ సుతం ద్రక్ష్యామ్యభిషిక్తమహం ప్రియమ్ |
వృద్ధికామో హి లోకస్య సర్వభూతానుకమ్పనః || ౩౭
మత్తః ప్రియతరో లోకే పర్జన్య ఇవ వృష్టిమాన్ |
యమశక్రసమో వీర్యే బృహస్పతిసమో మతౌ || ౩౮
మహీధరసమో ధృత్యాం మత్తశ్చ గుణవత్తరః |
మహీమహమిమాం కృత్స్నామధితిష్ఠన్తమాత్మజమ్ || ౩౯
అనేన వయసా దృష్ట్వా యథాస్వర్గమవాప్నుయామ్ |
ఇత్యేతైర్వివిధైస్తైస్తైరన్యపార్థివదుర్లభైః || ౪౦
శిష్టైరపరిమేయైశ్చ లోకే లోకోత్తరైర్గుణైః |
తం సమీక్ష్య మహారాజో యుక్తం సముదితైశ్శుభైః || ౪౧
నిశ్చిత్య సచివైస్సార్ధం యువరాజమమన్యత |
దివ్యన్తరిక్షే భూమౌ చ ఘోరముత్పాతజం భయమ్ || ౪౨
స్చచక్షేథ మేధావీ శరీరే చాత్మనో జరామ్ |
పూర్ణచన్ద్రాననస్యాథ శోకాపనుదమాత్మనః || ౪౩
లోకే రామస్య బుబుధే సమ్ప్రియత్వం మహాత్మనః |
ఆత్మనశ్చ ప్రజానాం చ శ్రేయసే చ ప్రియేణ చ || ౪౪
ప్రాప్తకాలేన ధర్మాత్మా భక్త్యా త్వరితవాన్ నృపః |
నానానగరవాస్తవ్యాన్పృథగ్జానపదానపి || ౪౫
సమానినాయ మేదిన్యాః ప్రధానాన్పృథివీపతీన్ |
న తు కేకయరాజానం జనకం వా నరాధిపః || ౪౬
త్వరయా చానయామాస పశ్చాత్తౌ శ్రోష్యతః ప్రియమ్ |
తాన్వేశ్మనానాభరణైర్యథార్హం ప్రతిపూజితాన్ || ౪౭
దదర్శాలఙ్కృతో రాజా ప్రజాపతిరివ ప్రజాః |
అథోపవిష్టే నృపతౌ తస్మిన్పరబలార్దనే || ౪౮
తతః ప్రవివిశు శ్శేషా రాజానో లోకసమ్మతాః |
అథ రాజవితీర్ణేషు వివిధేష్వాసనేషు చ || ౪౯
రాజానమేవాభిముఖాః నిషేదుర్నియతా నృపాః |
సలబ్ధమానైర్వినయాన్వితైర్నృపైః |
పురాలయైర్జానపదైశ్చ మానదైః |
ఉపోపవిష్టైర్నృపతిర్వృతో బభౌ |
సహస్రచక్షుర్భగవానివామరైః || ౫౦
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ప్రథమస్సర్గః